Quãng thiếu hoa ở Tây Nguyên: canh theo lịch rẫy

Người trồng cà phê ở Tây Nguyên ai cũng thuộc lịch rẫy: thu hái xong, mùa khô vào, tưới đợt đầu cho cà phê trổ bông trắng, rồi chờ mưa. Người nuôi ong dú trên rẫy nên thuộc thêm một lịch nữa đi song song: lịch ăn của đàn ong. Hai lịch này khớp nhau ở chỗ hoa nở, và lệch nhau đúng ở quãng mà ong dễ hao quân nhất.

Bài này không bàn chung chung về chuyện thiếu hoa, mà đi theo từng chặng của một mùa khô trên rẫy, chặng nào cần nhìn gì ở cửa tổ.

Bốn chặng của mùa khô trên rẫy

Chặng 4 là quãng thiếu hoa thật sự. Nó dễ bị bỏ qua vì người nuôi vừa thấy đàn được một bữa no ở chặng 3, tưởng đàn đã đủ sức. Nhưng đợt hoa ngắn, và đàn vừa nuôi một lứa quân mới, nên lượng ăn tăng đúng lúc nguồn vào cạn.

Nhận ra sớm ở chặng cuối

Đừng chờ thấy ong kéo ấu trùng ra cửa mới hành động. Mấy dấu hiệu sớm hơn, theo thứ tự thường gặp:

• Vào giờ nắng đẹp, phần lớn ong về không mang phấn ở chân.
• Ong tụ ở chỗ nước nhiều hơn ở chỗ hoa, kể cả chỗ rỉ nước của ống tưới.
• Cửa tổ có nhiều con đứng quạt, đàn đang chống nóng hơn là đi làm.
• Nhấc thùng thấy nhẹ đi so với tuần trước.
• Mở tổ thấy bọng phấn vơi trước, bọng mật vơi sau.

Thấy hai ba dấu hiệu cùng lúc là đã vào quãng đói, nên lên kế hoạch cho ăn trong tuần.

Nước: thứ hay thiếu trước cả hoa

Gió mùa khô trên cao nguyên hút ẩm rất nhanh. Ong dú cần nước để pha loãng thức ăn cho ấu trùng và làm mát tổ. Khi suối cạn, mương khô, đàn phải bay xa tìm nước, vừa tốn sức vừa hao quân.

1. Đặt một khay nước nông gần khu thùng, thả sỏi hoặc rơm để ong đứng không chết đuối.
2. Thay nước thường xuyên, đặt trong bóng râm.
3. Không đặt sát lối đi của gà vịt hay chỗ trâu bò uống.
4. Nếu rẫy có ống tưới nhỏ giọt, một điểm rỉ nước gần tổ cũng đủ.

Mùa tưới cũng là mùa phun

Nhiều rẫy phun thuốc trước hoặc trong lúc cà phê ra hoa. Ong dú bay ngắn, kiếm ăn ngay trong vườn, nên rất dễ dính. Nếu thùng đặt trên rẫy nhà mình thì thống nhất lịch phun, phun lúc chiều muộn khi ong đã về tổ, tránh phun lên hoa đang nở. Nếu rẫy bên cạnh phun mà không báo, nên đặt thùng lùi về phía vườn nhà, bờ rào cây bụi, xa rẫy người khác. Đàn chết vì thuốc thường rất nhanh và không gượng lại được, nặng hơn mọi đợt đói.

Cho ăn ở chặng cuối cho đúng

Chỉ cho ăn khi đã thấy dấu hiệu rõ. Cho ít mỗi lần, đặt trong tổ hoặc trong hộp kín chỉ đàn đó tới được, không đổ ra ngoài trời. Ở rẫy nhiều tổ, thức ăn để ngoài sẽ thu hút cả ong lạ, sinh cướp mật. Khi mưa đầu mùa tới và cỏ dại trổ bông trở lại, ong bắt đầu mang phấn về thì giảm dần và ngưng. Ghi lại ngày bắt đầu và ngày ngưng cho ăn để năm sau đoán trước được. Có thể đọc thêm cách các trại trong vùng sắp xếp ở mục Kinh nghiệm người nuôi, và bố trí thùng trên rẫy ở Mô hình nuôi phù hợp.

Ghi chép để năm sau nhẹ hơn

Lịch mùa khô mỗi năm xê dịch theo ngày tưới và ngày mưa, nên trí nhớ không đủ. Người nuôi vài chục thùng trên rẫy có thể dùng app ghi chép đàn để đánh dấu ngày tưới, ngày hoa, ngày bắt đầu cho ăn và tình trạng từng thùng; vài mùa là thấy rõ quãng đói của rẫy mình rơi vào lúc nào.

Còn nếu đang muốn tăng đàn sau mùa mưa mà chưa đủ tổ để tách, có thể tham khảo tổ giống ở trại ong dú Ong Quý (Trảng Bàng, Tây Ninh). Trại cũng có mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hợp làm quà cho người quen dưới xuôi. Nên nhận tổ giống khi hoa đã về trở lại, đừng nhận vào giữa chặng khô cuối.

Câu hỏi thường gặp