Lịch ra hoa Tây Nguyên: đọc theo mốc tưới cà phê

Ở Tây Nguyên, năm của người nuôi ong dú không bắt đầu từ tháng Giêng mà từ đợt tưới cà phê đầu tiên. Nước vừa thấm gốc được ít hôm là cả rẫy trắng hoa, mùi thơm lan khắp đồi, và đàn ong trong thùng đổi nhịp gần như ngay lập tức. Ai nắm được mốc đó thì đoán được gần hết những tháng còn lại.

Bài này không đưa một bảng lịch dương cứng nhắc, vì ở cao nguyên lịch hoa lệch theo độ cao, theo ngày có mưa đầu mùa và theo việc nhà vườn tưới sớm hay muộn. Thay vào đó là cách đọc lịch hoa theo từng mốc mà người nuôi tự nhìn thấy được ngoài rẫy.

Vì sao không nên chép lịch hoa của vùng khác

Tây Nguyên có mùa khô dài và rõ, thường từ khoảng tháng 12 đến tháng 4, mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 11. Nghe giống miền Đông Nam Bộ, nhưng cảnh ngoài vườn khác hẳn. Phần lớn diện tích là cây công nghiệp lâu năm: cà phê, hồ tiêu, cao su, xen sầu riêng, bơ, mắc ca. Những cây này ra hoa theo đợt, có đợt rất rộ rồi tắt hẳn. Không có kiểu vườn tạp nở lai rai như ở miệt vườn đồng bằng.

Thêm nữa, cà phê ra hoa không chỉ theo mùa mà theo nước. Nhà nào tưới sớm thì nở sớm, nhà nào chờ mưa trái mùa thì nở muộn. Hai rẫy cạnh nhau có khi lệch nhau cả tuần. Vì vậy lịch hoa của một thùng ong ở Tây Nguyên nằm ở chính mấy rẫy trong bán kính đàn bay, không nằm trong sách.

Năm mốc hoa đọc được ngay ngoài rẫy

1. Cà phê trắng đồi. Sau đợt tưới đầu, hoa bung đồng loạt và tàn trong vài ngày. Thường có hai, ba đợt theo các lần tưới. Đây là lúc đàn tha mật và phấn nhiều nhất trong năm.
2. Sầu riêng, bơ, mắc ca nở rải trong mùa khô. Mỗi loại một quãng ngắn, mức độ tuỳ nơi trồng nhiều hay ít. Có thì đàn đỡ, không có cũng không sao.
3. Cao su thay lá. Ở rẫy gần lô cao su, mùa ra lá non và hoa cao su trong mùa khô cũng là một nguồn phụ đáng kể.
4. Mưa đầu mùa. Vài trận mưa lớn đầu tiên làm hồ tiêu đâm chuỗi hoa, cỏ dại ven lô và cây bụi bờ rẫy nở theo. Đàn đang đuối sau mùa khô bắt đầu hồi.
5. Giữa và cuối mùa mưa. Hoa dại, rau màu, cây ăn trái lẻ trong vườn nhà duy trì nguồn ăn đều nhưng không rộ. Những ngày mưa dầm cả buổi thì ong nằm nhà, đó là chuyện bình thường.

Bảng việc theo mốc hoa, không theo tháng

Bảng dưới gắn việc làm với thứ người nuôi nhìn thấy ngoài rẫy. Tháng chỉ ghi để tham khảo, có thể lệch vài tuần tuỳ năm và tuỳ độ cao.

Ba cái bẫy riêng của rẫy cà phê

Phun thuốc lúc cà phê đang nở

Đợt hoa đẹp nhất cũng là lúc nhiều nhà phun thuốc trừ sâu, thuốc dưỡng hoa. Ong dú bay quanh thùng chừng vài trăm mét, nên rẫy hàng xóm cũng nằm trong vùng kiếm ăn. Nói chuyện trước với nhà kế bên, xin họ báo ngày phun, và ngày đó che bớt cửa thùng từ sáng sớm đến khi thuốc khô.

Ống tưới và vòi phun mưa

Thùng đặt sát gốc cà phê rất dễ dính nước tưới bắn thẳng vào cửa tổ. Đặt thùng ở bờ lô, có mái che riêng, kê cao khỏi chỗ nước chảy.

Hết hoa là hết hẳn

Rẫy thuần cà phê sau đợt nở gần như không còn gì cho ong. Nếu không có cây khác xen vào, quãng tháng 3 đến tháng 4 rất dài với đàn yếu. Đây là lý do nhiều người nuôi trồng thêm cây bụi nở lệch mùa ở bờ lô.

Lấp quãng khô bằng cây quanh chỗ đặt thùng

Không cần trồng nhiều. Một hàng cây bờ rẫy chịu hạn, vài bụi hoa leo trên hàng rào, vài gốc cây ăn trái nở lệch mùa cũng đủ để đàn không đói hẳn. Ưu tiên cây đã sống tốt ở vùng mình, không cần tưới nhiều. Đọc thêm các kinh nghiệm chọn chỗ đặt thùng trong mục Khí hậu & mùa vụ và cách người nuôi trong vùng xoay xở mùa khô ở Kinh nghiệm người nuôi.

Song song, ghi sổ thật đơn giản: ngày tưới đầu của rẫy gần nhất, ngày cà phê nở, ngày mưa lớn đầu mùa, ngày tách, ngày thu. Hai, ba năm là có lịch riêng chính xác hơn mọi bảng in sẵn.

Bắt đầu nuôi ở cao nguyên thì chọn đàn ra sao

Người mới ở Tây Nguyên hay mua đàn vào giữa mùa khô vì thấy hoa cà phê đẹp. Thực ra đàn mới về cần thời gian quen chỗ, mà ngay sau cà phê là quãng khô gắt, đàn yếu dễ hao. Mốc hợp lý hơn là cuối mùa khô chuyển mưa, hoặc đầu mùa mưa, khi nguồn ăn đang lên. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ giống tách từ đàn khoẻ, mật ong dú nguyên chất, son dưỡng làm từ sáp ong dú và hộp quà mật; hỏi trại thời điểm giao tổ cho hợp mùa ở rẫy của mình trước khi đặt. Ghi lịch kiểm tra, ngày tách, ngày thu cho từng thùng có thể dùng app quản lý trại ong thay cho cuốn sổ hay thất lạc.

Câu hỏi thường gặp