Hoa dại quanh nhà Tây Nguyên: cỏ rẫy nuôi ong dú mùa khô

Người làm rẫy cà phê ở Tây Nguyên quen với một nhịp: mưa xuống thì cỏ lên, cỏ lên thì phát hoặc xịt. Ai nuôi thêm vài đàn ong dú quanh nhà sẽ sớm nhận ra nhịp đó đụng thẳng vào bữa ăn của ong. Hoa cà phê chỉ trắng rẫy trong vài ngày sau đợt tưới. Phần còn lại của năm, thứ giữ đàn sống là lớp cỏ dại có hoa dưới gốc cây và dọc bờ lô.

Bài này không khuyên bỏ làm cỏ. Rẫy vẫn phải sạch để cây không bị tranh dinh dưỡng. Chỉ cần đổi cách làm và thời điểm làm là đã khác nhiều.

Một năm trên rẫy nhìn từ phía đàn ong

Thử xếp các việc quen thuộc trên rẫy theo mùa, rồi đặt cạnh nhu cầu của đàn ong dú:

Nhìn bảng sẽ thấy hai điểm nghẽn: cuối mùa khô, khi gần như không còn gì, và đầu mùa mưa, khi cỏ vừa ra hoa thì bị xịt trắng.

Thuốc diệt cỏ: hại theo hai cách

Mất nguồn hoa

Cả một lô bị phun là cả một lô không còn bông nào trong nhiều tuần. Nếu nhà có tổ ong đặt giữa rẫy thì gần như toàn bộ vùng kiếm ăn gần nhất biến mất cùng lúc.

Ong dính thuốc

Ong đậu trên hoa cỏ vừa phun, hoặc bay qua lúc thuốc còn bay theo gió, có thể mang thuốc về tổ. Đàn yếu dần mà người nuôi không hiểu vì sao. Thuốc trừ sâu phun lên cà phê, tiêu đang ra hoa còn nguy hiểm hơn.

Cách làm cỏ mà không bỏ đói đàn

1. Chia rẫy thành lô và làm luân phiên. Mỗi đợt chỉ làm một phần, phần kia để tới đợt sau. Lúc nào cũng còn một khoảnh có hoa.
2. Chừa bờ lô và quanh chỗ đặt tổ. Một dải cỏ dọc bờ không tranh dinh dưỡng với gốc cà phê nhưng nuôi ong đều đặn.
3. Phát cao thay vì xịt trắng ở vùng gần tổ. Cỏ cắt cao sẽ ra hoa lại sau ít tuần.
4. Không đốt dọn cuối mùa khô quanh khu tổ. Ngoài mất hoa, khói và lửa còn hại thẳng đàn ong.
5. Nếu phải phun, chọn lúc chiều muộn, lặng gió, tránh phun gần tổ, và báo trước cho hàng xóm cũng nuôi ong.

Cuối mùa khô: giữ gì để qua đoạn đói

Đây là lúc nguồn hoa ít nhất trong năm. Một vài thứ người làm rẫy có thể giữ lại:

• Cây bụi có hoa ven suối, ven mương, nơi còn ẩm.
• Gốc cây gia vị, rau trồng quanh nhà có tưới, để cho ra hoa.
• Bụi cây che bóng gần tổ, vừa có hoa vừa giảm nắng gắt lên thùng.

Song song đó, che nắng và giữ mát cho thùng ong quan trọng không kém chuyện hoa. Xem thêm trong mục Khí hậu & mùa vụ.

Muốn có thêm đàn hay có mật ngon cho nhà

Nhiều nhà trên rẫy bắt đầu nuôi ong dú vì muốn có mật dùng trong nhà và một phần thu nhỏ bên cạnh cà phê. Muốn vậy thì nên mua tổ giống được tách từ đàn khỏe, thay vì vào rừng bắt tổ hoang. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú vị chua thanh và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, có thể hỏi trước về cách chuyển tổ lên vùng cao nguyên. Ai đã có đàn và muốn trao đổi tổ, mật với người nuôi trong vùng thì có thể đăng lên chợ ong dú.

Đọc thêm cách người khác bố trí tổ giữa rẫy ở mục Mô hình nuôi phù hợp.

Câu hỏi thường gặp