Nguồn hoa Tây Nguyên đổi ra sao khi rẫy lấn rừng khộp

Ở Tây Nguyên, câu hỏi «năm nay hoa ra sao» trước đây gần như chỉ xoay quanh cà phê: tưới đợt đầu mùa khô, vài ngày sau cả rẫy trắng hoa, thơm cả một vùng. Mấy năm gần đây câu chuyện rộng hơn nhiều. Nhiều rẫy cà phê già được chặt để trồng sầu riêng, bơ, mắc ca; rừng khộp ven rẫy bị khai phá dần; mùa khô vẫn dài và gió vẫn mạnh như cũ.

Với ong dú, loài ong không ngòi đốt chỉ kiếm ăn quanh tổ trong bán kính ngắn, mỗi thay đổi trên vài sào đất cạnh nhà đều có ý nghĩa. Bài này không bàn chuyện được mất của nhà nông, mà nhìn từ phía cái tổ: lịch ăn của đàn đã xê dịch thế nào.

Lịch hoa cũ và lịch hoa mới khác nhau ở đâu

Bảng dưới không phải số liệu đo đạc, chỉ là cách người nuôi nên tự đặt câu hỏi cho vùng mình. Hãy chép lại, điền theo những gì thấy quanh tổ.

Ba thay đổi người nuôi nên để ý

Rẫy đổi cây

Cà phê vẫn là cây chủ lực ở nhiều nơi, nhưng xen vào đó là sầu riêng, bơ, tiêu, mắc ca. Mỗi loại nở một kiểu và giờ nở cũng khác. Điều này không hẳn xấu: rẫy nhiều loại cây có thể cho đàn ăn dài ngày hơn. Cái đáng lo là đi kèm với cây giá trị cao thường là chăm sóc kỹ hơn, tức là phun thuốc nhiều hơn.

Rừng khộp và bờ bụi bị dọn

Rừng khộp rụng lá mùa khô, nhìn xơ xác, nhưng nhiều cây trong đó trổ hoa đúng vào lúc rẫy hết hoa. Bờ bụi ven suối, ven đường lô cũng vậy. Khi mở rộng rẫy hoặc dọn sạch để phòng cháy mùa khô, chính quãng nối giữa hai đợt hoa bị cắt mất.

Cỏ dưới gốc bị xử lý

Nhiều vườn giờ xịt cỏ hoặc phát trắng dưới gốc. Với ong dú, lớp hoa cỏ nhỏ dưới tán là bữa ăn thường ngày, quan trọng không kém đợt hoa lớn.

Mùa khô: quãng thử thách lớn nhất

Mùa khô Tây Nguyên kéo dài nhiều tháng, nắng gắt ban ngày, đêm se lạnh, gió mạnh. Thùng đặt trống dưới nắng bị nóng, mật trong bầu dễ hao, đàn dồn sức giữ nhiệt và nước. Kiến rừng ven rẫy cũng tìm vào tổ khi ngoài kia khan ăn.

• Đặt tổ dưới tán cây có bóng mát cả buổi trưa, quay cửa tránh hướng gió chính.
• Kê chân thùng, bôi hoặc cách ly chân để chặn kiến.
• Giữ một chỗ có nước sạch gần tổ, ví dụ bờ mương có cây cỏ.
• Không chia tách đàn vào cuối mùa khô, chờ mưa đầu mùa và hoa ra trở lại.

Muốn xem nhịp mưa nắng kỹ hơn và cách lên lịch theo mùa, đọc thêm Khí hậu & mùa vụ.

Lập lịch hoa của riêng rẫy mình

1. Lấy một tờ giấy chia mười hai tháng.
2. Mỗi tuần đi một vòng quanh tổ, ghi cây gì đang nở, ong dú có đậu không.
3. Đánh dấu những tuần không thấy hoa nào ong ghé: đó là quãng đói.
4. Năm sau, trồng hoặc chừa lại cây nở đúng vào quãng đói đó, ở bờ rẫy, bờ rào, ven mương.
5. Hỏi các chủ rẫy bên cạnh về lịch phun, xin báo trước một hai ngày.

Làm đều hai ba năm, lịch này sẽ chính xác hơn mọi lời khuyên chung chung. Muốn nghe người nuôi khác trong vùng làm thế nào, có thể xem Kinh nghiệm người nuôi.

Học tận mắt trước khi mở rộng đàn

Người ở rẫy hay muốn nuôi thêm ong dú để tận dụng hoa cà phê. Ý tưởng hợp lý, nhưng nên nhìn tận mắt một trại đang chạy đều trước khi bỏ vốn: cách đặt thùng, cách tách đàn, cách lấy mật mà không làm vỡ tổ. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh chuyên ong dú, có tổ giống nhân bằng tách đàn, mật ong dú và đồ từ sáp ong dú như son dưỡng môi hay hộp quà mật. Ai muốn học thực hành có thể đăng ký tour tham quan trại trước khi quyết định mua giống mang về rẫy.

Câu hỏi thường gặp