Rẫy cà phê, tiêu và đàn ong dú Tây Nguyên theo mùa

Mùa hoa cà phê ở Tây Nguyên là lúc cả rẫy trắng xoá và thơm nồng sau đợt tưới đầu mùa khô. Người nuôi ong dú nào cũng mong đàn được ăn mùa này. Nhưng cũng chính trong rẫy đó, vài tuần sau là đợt phun trị rệp, rồi tới mùa mưa là phun nấm, làm cỏ. Cùng một rẫy, có lúc là kho thức ăn, có lúc là vùng nguy hiểm.

Vì ong dú chỉ đi ăn quanh tổ vài trăm mét, đặt tổ giữa rẫy nghĩa là gắn số phận đàn vào lịch chăm rẫy của mình và của nhà bên cạnh. Cách tốt nhất là nắm lịch đó theo tháng.

Một năm của rẫy nhìn từ phía tổ ong

Lịch thật mỗi rẫy mỗi khác, tuỳ giống cây và cách chăm của từng nhà. Bảng sau là khung thường gặp ở các vùng đất đỏ bazan, dùng để đối chiếu với rẫy quanh nhà mình.

Nhìn bảng sẽ thấy đàn ong dú ở đây có hai cái khó chồng lên nhau: cuối mùa khô đói vì thiếu hoa, và sau mùa hoa cà phê thì gặp thuốc. Cái thứ nhất xử lý bằng nguồn hoa và nước. Cái thứ hai xử lý bằng chỗ đặt tổ và thoả thuận.

Cà phê cho ăn, tiêu cho bóng mát

Hoa cà phê nở tập trung vài ngày sau mỗi đợt tưới, ong dú tận dụng được cả phấn lẫn mật. Vườn tiêu thì hoa nhỏ, ít hấp dẫn hơn, nhưng các trụ tiêu và hàng cây che bóng như muồng, keo dậu lại tạo bóng mát cho tổ. Nhiều rẫy trồng xen sầu riêng, bơ, mắc ca: những cây này ra hoa vào những thời điểm khác nhau, giúp kéo dài thêm mùa ăn.

Điều cần nhớ là cây càng có giá trị thì chủ rẫy càng chăm thuốc kỹ lúc ra hoa đậu trái. Sầu riêng là ví dụ rõ: mùa hoa của nó cũng là mùa người trồng lo nấm bệnh nhất.

Thuốc diệt cỏ: kẻ gây đói thầm lặng

Nhiều người nuôi chỉ để ý thuốc trừ sâu mà quên thuốc diệt cỏ. Phun cỏ sạch gốc cà phê thì tiện cho người làm rẫy, nhưng cả lớp hoa dại sát đất biến mất. Với ong mật bay xa, đó là chuyện nhỏ. Với ong dú, lớp hoa dại thấp quanh tổ lại là bữa ăn hằng ngày giữa hai mùa hoa lớn.

Cách bù đơn giản: chừa một dải đất quanh tổ không phun cỏ, để cỏ hoa mọc tự nhiên, cắt bằng tay khi cần. Trồng thêm vài khóm cây ra hoa dài ngày, chịu hạn, có nước tưới nhờ đường ống tưới cà phê sẵn có.

Đặt tổ trong rẫy: năm việc làm ngay

1. Đặt ở mép rẫy giáp vườn nhà hoặc hàng cây che bóng, không đặt giữa các hàng cà phê mà máy phun đi qua.
2. Kê tổ trên giá cao, chân giá bôi dầu nhớt hoặc đặt trong chén nước để chặn kiến, vì đất đỏ mùa mưa kiến lên nhiều.
3. Che mái chống nắng gắt cuối mùa khô, nắng trưa ở cao nguyên rất rát.
4. Đặt một chậu nước nông gần tổ trong suốt mùa khô, để ong không phải xuống những vũng nước tưới lẫn phân thuốc.
5. Ghi sổ ngày phun của rẫy mình và rẫy bên, theo dõi đàn ba bốn ngày sau mỗi đợt.

Những người nuôi lâu năm trong vùng thường chia sẻ thêm cách đặt tổ theo địa hình đồi, xem trong mục Kinh nghiệm người nuôi.

Nhận ra đàn vừa dính thuốc

Buổi sáng sau đợt phun, nhìn kỹ dưới cửa tổ: ong chết nằm rải, có con còn run chân. Trong vài ngày sau, ong ra vào thưa hẳn dù trời đẹp. Nếu nặng, hai ba tuần sau mở tổ sẽ thấy ít bọng trứng mới. Lúc đó đừng vội cho ăn bổ sung hay chuyển tổ liên tục. Dời tổ về chỗ sạch hơn một lần, giữ yên, có nước sạch, rồi để đàn tự hồi.

Người trồng cà phê nuôi ong dú, nên bắt đầu ra sao

Nhiều nhà làm rẫy muốn nuôi thêm vài tổ ong dú quanh nhà, vừa có mật dùng vừa giúp cây đậu hoa. Đó là ý hay, miễn chọn giống ổn định và đặt đúng chỗ ngay từ đầu. Trại ong dú Ong Quý ở Tây Ninh cung cấp tổ giống, mật ong dú và các sản phẩm làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; trại có thể tư vấn nên nhận đàn vào thời điểm nào để đàn kịp mạnh trước mùa hoa cà phê. Khi đã có vài tổ, ghi chép ngày phun, ngày kiểm tra trên app quản lý trại ong giúp nhìn ra ngay đàn nào yếu sau đợt phun nào.

Câu hỏi thường gặp