Tránh rủi ro mua bán ong dú ở Tây Nguyên: mùa khô, đường đèo

Trên Tây Nguyên, phần lớn người tìm mua tổ ong dú là chủ vườn cà phê, sầu riêng, bơ muốn có thêm đàn ong quanh nhà. Người bán thì rải rác, nhà này cách nhà kia có khi cả chục cây số đường đất đỏ. Chính khoảng cách ấy, cộng với mùa khô kéo dài nhiều tháng, làm cho chuyện mua bán ở đây có những cái bẫy mà người ở đồng bằng ít gặp.

Bài này không bàn chuyện «người bán có thật thà không», vì cái đó ai cũng biết phải cẩn thận. Bài nói về những rủi ro gắn với đất và mùa ở cao nguyên, thứ mà cả người mua lẫn người bán tử tế vẫn có thể dính nếu không tính trước.

Mùa nào mua, mùa nào nên chờ

Cao nguyên có hai mùa rõ rệt. Mùa mưa cây cỏ tốt, đàn ong dú có nguồn phấn ổn định. Mùa khô kéo dài, đến cuối mùa thì hoa dại thưa, vườn chưa tưới đợt mới thì hoa cà phê cũng chưa nở. Nhiều đàn lúc này trữ ít, quân không đông như ảnh chụp hồi đầu mùa.

Nếu buộc phải mua cuối mùa khô, hãy hỏi người bán đàn đã ở chỗ đó bao lâu và có nguồn nước gần không. Muốn hiểu thêm nhịp mùa ở vùng này, xem chuyên mục Khí hậu & mùa vụ.

Đến tận vườn xem tổ: nhìn gì trong mười phút

Ở Tây Nguyên, đi xem tận nơi thường đáng công hơn tin vào ảnh, vì đường xa nên nếu hàng không đúng thì trả lại rất mệt. Khi đến, đừng mở tổ ngay. Đứng cạnh cửa tổ vài phút vào lúc nắng lên:

1. Đếm sơ ong ra vào: đàn khoẻ có dòng ong đều, có con mang phấn ở chân.
2. Nhìn quanh cửa tổ: xác ong rải rác thì bình thường, xác dồn thành đống là dấu hiệu cần hỏi.
3. Nhìn ống sáp ở cửa: đàn đang sống khoẻ thường giữ cửa sạch, có ong canh.
4. Hỏi xem tổ đã nằm ở vị trí này bao lâu. Tổ mới tách hoặc mới chuyển về sẽ chưa ổn định.
5. Nếu người bán đồng ý mở, nhìn đĩa ấu trùng có đều không, bọng mật bọng phấn có không.

Đường đèo và đường đất đỏ: chỗ đàn hay hỏng nhất

Nhiều đàn khoẻ ở vườn người bán nhưng về tới nơi thì yếu hẳn, và hai bên dễ đổ lỗi qua lại. Thủ phạm hay gặp là dằn xóc. Bọng mật ong dú làm bằng sáp mềm, xóc mạnh thì vỡ, mật chảy xuống dính vào ong và ấu trùng.

• Đóng cửa tổ lúc chiều tối khi ong đã về đủ, chở vào sáng sớm hoặc tối, tránh nắng gắt trưa cao nguyên.
• Giữ tổ đúng chiều như khi đặt ở vườn, chèn chặt để không trượt trên thùng xe.
• Không đặt tổ sát thùng nóng của xe máy hay nơi gió thổi trực tiếp.
• Đường đất đỏ mùa mưa trơn, mùa khô bụi: chạy chậm, thà mất thêm thời gian.

Điều quan trọng là thoả thuận trước ai lo khâu chở. Người bán chở thì người bán chịu rủi ro dọc đường; người mua tự chở thì nên nhận tổ tại vườn, kiểm ngay tại đó.

Thuốc phun trong vườn cà phê

Đây là chuyện riêng của vùng trồng cây công nghiệp. Một đàn mua về khoẻ mạnh vẫn có thể suy sụp nếu vườn hàng xóm vừa phun thuốc trong lúc hoa nở. Ngược lại, đàn của người bán đặt cạnh vườn mới phun cũng có thể đang yếu đi mà nhìn bên ngoài chưa thấy.

• Khi mua: hỏi vườn quanh tổ có phun gì trong vài tuần gần đây.
• Trước khi đặt tổ về: nói chuyện với hàng xóm, xin được báo trước khi phun để đóng cửa tổ hoặc dời tổ.
• Nếu đàn chết hàng loạt ngay sau đợt phun ở vườn mình, đó không phải lỗi người bán, đừng đòi đổi.

Những chuyện thực tế như vậy được bàn nhiều trong chuyên mục Kinh nghiệm người nuôi.

Khi bán mật cho khách dưới xuôi

Người nuôi trên cao nguyên hay gửi mật ong dú về thành phố cho người quen. Mật ong dú vị chua thanh, nhiều nước, nên dễ lên men nếu để ngoài nhiệt độ thường lâu ngày. Hãy dặn khách cất ngăn mát ngay khi nhận, và đừng hứa mật để bao lâu cũng được. Chai đóng đầy, nắp chặt, gói chống va đập khi gửi xe. Nói trước những điều này là tránh được phần lớn lời phàn nàn về sau.

Muốn mua chắc tay thì tìm ở đâu

Nếu chưa quen người bán nào trong vùng, có thể xem trước tổ và mật người nuôi đăng ở chợ ong dú để có hình dung, rồi hẹn đến tận nơi. Còn nếu muốn bắt đầu từ một trại nuôi lâu năm, trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi; nên gọi hỏi trước cách đóng gói tổ khi gửi đi xa lên cao nguyên.

Câu hỏi thường gặp