Người làm rẫy Tây Nguyên hợp tác nuôi ong dú theo mùa

Ở Tây Nguyên, hiếm ai chỉ nuôi ong dú. Người nuôi thường là chính người làm rẫy cà phê, tiêu, sầu riêng, đặt vài chục thùng ong dưới tán cây hay bên hông chòi rẫy. Hàng xóm cũng vậy. Nên chuyện hợp tác ở đây không phải là chuyện của «dân nuôi ong» với nhau, mà là chuyện của những người làm rẫy sát nhau cùng tính cho cây và cho ong.

Điểm khác lớn nhất so với đồng bằng là mùa khô dài và gắt. Mấy tháng không mưa, cỏ cháy, suối cạn; rồi cà phê bung hoa trắng rẫy sau đợt tưới đầu mùa. Ai nuôi vài năm đều biết đàn ong dú sống hay yếu là do mấy tháng này. Và đây cũng là lúc vài nhà gần nhau làm chung được nhiều việc nhất.

Lịch hợp tác một năm của mấy rẫy gần nhau

Thay vì lập nhóm với cả chục mục tiêu, các rẫy sát nhau có thể chia việc theo mùa. Mỗi giai đoạn chỉ cần một, hai việc, ai cũng làm được mà không mất công rẫy.

Mùa khô: nước là việc chung đầu tiên

Ong dú cần nước để làm mát tổ và pha thức ăn cho nhộng. Mùa khô Tây Nguyên, nguồn nước gần nhất của ong thường là chỗ rò ống tưới, vũng nước đọng dưới bồn, hay mương thải — có khi lẫn phân bón, thuốc. Một nhà đặt máng nước sạch thì ong của cả mấy rẫy quanh đó cũng tìm đến. Ngược lại, một chỗ nước bẩn thì ong cả khu đều uống.

Cách làm đơn giản:

1. Mỗi cụm rẫy chọn vài điểm để nước sạch, có bóng mát, cách xa chỗ pha thuốc.
2. Dùng khay nông, thả sỏi hoặc nhánh cây cho ong đậu, tránh chết đuối.
3. Chia nhau thay nước, mỗi nhà một vài ngày, nhất là những tuần nắng gắt nhất.
4. Thống nhất không rửa bình phun, không xả nước pha thuốc gần những điểm này.

Nhiều người ngạc nhiên vì sau khi có chỗ nước sạch chung, ong ít bám quanh chỗ ống tưới rò rỉ hơn hẳn.

Mùa hoa cà phê: tưới, phun và ong

Cà phê nở hoa theo đợt tưới, nên rẫy nào tưới trước thì hoa nở trước. Ong dú đổ ra hoa cà phê rất đông. Cũng trong khoảng này, nhiều rẫy phun thuốc trừ sâu, bón lá. Khi hai việc trùng nhau, đàn ong dễ bị hại.

Ở đây, hợp tác chỉ cần một lời nhắn: «Mai rẫy nhà mình phun.» Nhà nào có tổ gần thì thu hẹp cửa tổ từ tối hôm trước. Các chủ rẫy trong nhóm cũng có thể hẹn nhau ưu tiên phun chiều muộn, tránh phun đúng ngày hoa nở rộ nhất. Không ai phải bỏ thuốc, chỉ cần dời giờ.

Chuyện hoa cà phê, hoa tiêu và các cây nở mùa khô khác được viết kỹ trong chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Đầu mùa mưa: đổi giống và tách đàn

Qua mùa khô, trong nhóm thường có nhà đàn còn mạnh và nhà mất vài tổ. Đầu mùa mưa, hoa dại và cây bụi bật lại, là lúc tách đàn mạnh để bù cho đàn yếu. Tổ tách từ rẫy bên cạnh đã quen cái nắng gắt và cái khô của chính khu đó, thường bén nhanh hơn tổ chở từ xa lên.

Nên nói rõ với nhau mấy điều:

• Chỉ tách đàn đông, có đủ nhộng và thức ăn, không tách non cho đủ số.
• Nhân đàn bằng tách tổ đàn nuôi; không vào rừng khộp, rừng đầu nguồn bắt tổ hoang.
• Ghi lại tổ nào đi rẫy nào. Một quyển sổ chung hoặc một bảng trên điện thoại là đủ.

Bán chung: làm sau cùng, làm cho chắc

Mật ong dú thu ở rẫy Tây Nguyên mỗi nhà một ít. Khách mua sỉ, quán cà phê, cửa hàng đặc sản trong phố muốn lấy đều đặn thì một rẫy không đủ. Nhưng mật ong dú chua thanh, nhiều nước, nếu một nhà thu non hay để chai ẩm thì lô chung lên men, và cả nhóm mất khách.

Trước khi gom, nhóm cần một quy ước ngắn: thu đúng lúc bọng mật đã đầy và kín, lọc sạch, chai khô, cất ngăn mát, mỗi chai ghi rẫy nào, đợt nào. Một người được cả nhóm tin giao nhiệm vụ nếm và xem từng lô trước khi nhận. Đọc thêm cách các nhà trong vùng tổ chức điểm nuôi ở chuyên mục Trại ong trong vùng.

Khi rẫy cần giống tốt hoặc cần cách ghi chép đàn

Nhóm mới lập thường thiếu hai thứ: giống khỏe ban đầu và thói quen ghi chép. Với giống, mật ong dú và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật, có thể tham khảo trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh tại ongquy.com để có chuẩn so sánh khi nhóm tự làm hàng. Với chuyện ghi tổ nào khỏe, tổ nào yếu, tổ nào đã đổi sang rẫy nào, các nhà có thể dùng chung app quản lý đàn ong thay vì mỗi người một quyển sổ.

Câu hỏi thường gặp