Học nghề ong dú theo nhịp rẫy cà phê Tây Nguyên

Người làm rẫy lâu năm ở Tây Nguyên có một thứ mà sách nuôi ong không bao giờ có: họ thuộc lòng lịch của cái rẫy. Đợt tưới đầu mùa khô làm cà phê bung hoa trắng cả đồi ra sao, tiêu ra gié lúc nào, sầu riêng xổ nhụy tháng mấy, và nhất là khi nào cả xóm đồng loạt phun thuốc. Với người nuôi ong dú, lịch đó chính là lịch sống chết của đàn.

Vì vậy ở vùng này, học nghề ong dú hiệu quả nhất là đi theo nhịp rẫy: mỗi giai đoạn tới hỏi một nhóm chuyện, nhìn một thứ, thay vì hỏi dồn trong một buổi.

Người làm rẫy biết những gì mà người mới không biết

Một người đã ở với rẫy mười mấy năm nhìn đất là biết mấy ngày nữa cà phê nở, nghe tiếng máy bơm ở đầu dốc là biết nhà nào bắt đầu tưới. Họ biết xóm mình ai hay phun thuốc sâu lúc trời vừa sáng, ai dùng thuốc cỏ, lô nào ven suối còn bụi cây dại quanh năm. Toàn những chuyện nhỏ, nhưng ong dú bay quanh tổ trong bán kính không xa, nên chính mấy trăm mét quanh thùng mới quyết định đàn sống tốt hay hao dần.

Nếu người đó vừa làm rẫy vừa nuôi vài thùng ong dú dưới tán cây, thì đó là người thầy tốt nhất có thể tìm được ở Tây Nguyên.

Lịch đi học theo nhịp rẫy

Không cần đến mỗi tuần. Bốn lần trong năm, mỗi lần đúng lúc, học được nhiều hơn mười lần tới ngẫu nhiên.

Chuyện thuốc trên rẫy: học cách sống chung

Đây là phần khó nói nhất nhưng đáng học nhất. Không ai bảo được cả xóm thôi phun thuốc cho cà phê, tiêu. Người nuôi ong dú lâu năm ở Tây Nguyên thường không cãi nhau với hàng xóm mà tìm cách sống chung:

• Nhờ nhà bên báo trước một hôm khi định phun, để chủ động đóng bớt cửa tổ buổi sáng hôm đó.
• Đặt thùng ở phía rẫy nhà mình, xa ranh giới, có hàng cây chắn ở giữa.
• Giữ một khoảng cây dại, hoa dại không phun gì quanh thùng để ong có chỗ kiếm ăn gần.
• Ghi lại ngày nào thấy ong chết trước cửa tổ, để lần sau đối chiếu với lịch phun.

Hỏi người đi trước xem họ đã thử cách nào, cách nào được, cách nào làm mất lòng hàng xóm. Câu trả lời đó không ai viết thành sách.

Giữ đàn qua mùa khô dài

Mùa khô ở Tây Nguyên kéo dài, gió hun hút, đất nứt. Có hoa cà phê ở đầu mùa nhưng sau đợt đó là một quãng dài khan hiếm. Khi tới trại người đi trước vào giữa mùa khô, để ý:

1. Thùng đặt dưới tán cây gì: bơ, sầu riêng, mít hay cây che bóng cho cà phê.
2. Có nguồn nước nào gần: máng nhỏ, chậu có đá cho ong đậu, hay rãnh tưới nhỏ giọt.
3. Vách thùng có bị nắng chiều chiếu thẳng không, họ có che thêm tấm gì.
4. Họ có trồng thêm cây ra hoa trong mùa khô quanh rẫy để nối nguồn ăn không.

Nguồn hoa của từng huyện khác nhau, có thể xem thêm ở mục Nguồn hoa địa phương trước khi đi để hỏi cho trúng.

Người làm rẫy dạy cách nhìn, không dạy công thức

Cái hay của người làm rẫy là họ quen nhìn trời, nhìn cây để đoán việc. Đi theo họ một buổi sáng, thứ học được là thói quen: đứng trước cửa tổ năm phút, xem ong ra nhiều hay ít, mang phấn màu gì, có con nào bò lờ đờ dưới đất không. Mấy cái nhìn đó lặp lại mỗi ngày còn giá trị hơn mọi con số về kích thước thùng hay số lần kiểm tra.

Để khỏi quên những gì đã thấy, nhiều người ghi lại ngay trên điện thoại. App quản lý trại ong có sổ ghi chép từng đàn và lịch kiểm tra, tiện để đánh dấu mấy ngày phun thuốc của xóm bên cạnh lịch thăm thùng.

Bắt đầu từ đâu khi đã học xong vài buổi

Đừng mua nhiều thùng ngay. Dăm ba tổ đặt ở góc rẫy có bóng mát, xa đường phun, là đủ để đi hết một vòng mùa khô và mùa mưa. Tổ giống nên lấy từ đàn đã nuôi trong thùng, không lấy tổ bắt ngoài rừng vì vừa hại rừng vừa khó sống khi đổi chỗ. Trại Ong Quý ở Tây Ninh có tổ ong dú giống nuôi thùng, mật ong dú, và mấy món từ sáp ong dú như son dưỡng môi hay hộp quà mật cho người muốn tìm hiểu trước. Thêm chuyện người nuôi ở các huyện khác làm ra sao, xem Kinh nghiệm người nuôi.

Câu hỏi thường gặp