Hỏi chủ trại ong dú Tây Nguyên: mùa khô và vườn cà phê

Ở Tây Nguyên, trại ong dú hầu như nằm giữa vườn cà phê, tiêu, sầu riêng. Đó là lợi thế: mùa cà phê nở trắng đồi, ong có ăn dồi dào. Đó cũng là chỗ dễ vấp: cùng khu vườn ấy có những tháng khô cháy và những đợt phun thuốc. Người mua tổ mà chỉ hỏi giá và nhìn ong bay ra vào là mới thấy một nửa.

Dưới đây là một phiếu hỏi viết riêng cho chuyến đi xem trại ở cao nguyên, cầm theo điện thoại mà đọc dần là đủ.

Phiếu hỏi theo nhịp một năm ở cao nguyên

Tây Nguyên chia khá rõ hai mùa: mùa mưa giữa năm và mùa khô dài từ cuối năm sang đầu năm sau. Nhịp của đàn ong đi theo nhịp đó và theo nhịp vườn. Bảng dưới gom câu hỏi theo từng giai đoạn.

Một chủ trại có nghề sẽ trả lời được gần hết bảng này mà không cần nghĩ lâu, vì đó là những việc họ làm hằng năm.

Chuyện thuốc trong vườn cà phê

Đây là câu khó hỏi nhất nhưng đáng hỏi nhất. Vườn cà phê, tiêu, sầu riêng thường có lịch phun thuốc trừ sâu, trừ nấm, và nhiều khi phun đúng lúc cây đang ra hoa. Ong dú bay quanh tổ kiếm ăn, nên vườn của hàng xóm cũng là bếp của đàn.

• Trại có thoả thuận gì với các vườn bên cạnh về giờ phun không?
• Đã gặp đợt ong chết rải rác trước cửa tổ chưa, xử lý ra sao?
• Trại có đặt thùng ở chỗ khuất, xa hàng cà phê sát đường phun không?

Hỏi những câu này không phải để làm khó người bán. Bạn sẽ mang đàn về vườn của chính mình, có khi cũng là vườn cà phê. Biết cách trại người ta xoay xở là học được luôn cách giữ đàn ở nhà.

Nước và bóng mát giữa mùa khô

Mùa khô ở cao nguyên dài và gió nhiều. Đàn ong cần nước để làm mát tổ và pha loãng thức ăn. Hỏi chủ trại họ để nước cho ong ở đâu, giữ cho khỏi cạn thế nào, có che thêm cho thùng khi nắng chiều chiếu thẳng không. Người nuôi lâu thường có mẹo riêng, như đặt khay nước có sỏi cho ong đậu hay kê thùng dưới tán cây che bóng. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.

Nhiều bài trong mục Khí hậu & mùa vụ nói kỹ hơn cách giữ đàn qua mùa khô ở vùng này.

Câu hỏi về chính đàn sắp mua

1. Đàn này tách từ đàn nào, tách đã bao lâu?
2. Lần thu mật gần nhất là khi nào? Đàn vừa bị lấy cạn trước mùa khô thì yếu.
3. Đàn đã qua trọn một mùa khô ở trại chưa?
4. Có cho mở nắp nhìn cửa tổ, nhìn bầu mật bầu phấn không?
5. Nếu sau khi mang về đàn bỏ tổ hoặc yếu đi, trại có xem giúp không?

Không cần đòi hỏi câu trả lời hoàn hảo. Một người nói thật rằng mùa khô năm ngoái trại hụt mấy đàn vì nắng và thiếu nước, rồi kể đã làm gì khác đi, đáng tin hơn người khẳng định đàn nào cũng tốt quanh năm. Ở cao nguyên, thời tiết từng năm khác nhau, người có nghề hiếm khi hứa sản lượng trước.

Mang về vườn nhà thì để ý gì

Chở đàn trên đường đèo, đường đất nên đi vào lúc trời mát, ban đêm hoặc sáng sớm, thùng kê êm và buộc chắc. Về nhà đặt luôn vào chỗ cố định, đừng xê dịch nhiều trong những tuần đầu. Nếu vườn nhà có lịch phun, sắp lại giờ phun hoặc đặt thùng xa hàng cây hay phun. Kinh nghiệm của những người nuôi khác trong vùng được gom trong mục Kinh nghiệm người nuôi.

Khi muốn có một nơi để hỏi lại

Mua xong mới là lúc có nhiều thắc mắc nhất: đàn ra vào thưa hơn ở trại, có ong lạ bay quanh, nắp thùng có vết lạ. Vì vậy nên chọn chỗ mua chịu nghe máy sau khi giao. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú và những món làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật; nếu định đưa tổ lên vườn cà phê, cứ hỏi trước đúng các câu trong phiếu này để chọn thời điểm nhận tổ. Ghi lại ngày thu mật, ngày kiểm tra, đợt hàng xóm phun thuốc trong app quản lý trại cũng giúp nhìn ra quy luật của đàn sau một mùa.

Câu hỏi thường gặp