Mua ong dú Tây Nguyên: xem trại giữa rẫy mùa khô

Phần lớn trại ong dú ở Tây Nguyên nằm sát hoặc nằm hẳn trong rẫy cà phê, hồ tiêu, sầu riêng. Cái lợi là mùa cà phê trổ bông, ong có cả một biển hoa ngay trước cửa. Cái hại cũng nằm ở đó: rẫy thì có phun thuốc, mùa khô thì kéo dài, nắng gắt và thiếu nước. Một trại chỉ đẹp trong mùa hoa chưa chắc đã là trại tốt quanh năm.

Vì vậy khi đi xem trại để mua tổ ở vùng này, đừng chỉ hỏi «đàn có khỏe không». Hãy hỏi đàn đã sống qua những tháng khô nhất ra sao, và trại xoay xở với rẫy xung quanh thế nào.

Đi xem vào lúc «khó coi» nhất

Người bán thích mời khách tới đúng mùa cà phê nở, khoảng sau Tết, khi cả rẫy trắng hoa, ong bay rộn ràng. Nhìn lúc đó tổ nào cũng đẹp. Người mua khéo thì xin ghé thêm một lần vào cuối mùa khô, khi hoa đã tàn, nắng gắt, nước cạn. Đàn nào vẫn giữ được khối nhộng đều và còn bầu mật dự trữ vào lúc đó mới là đàn thật sự chịu được vùng.

Nếu không đi được hai lần, hãy hỏi thẳng: mùa khô vừa rồi trại hụt bao nhiêu tổ, vì sao. Trại nuôi thật luôn có câu chuyện về mùa khô, vì đó là phần khó nhất ở cao nguyên.

Ba rủi ro riêng của trại nằm giữa rẫy

Thuốc bảo vệ thực vật

Cà phê, tiêu, sầu riêng đều có những đợt phun. Ong dú bay đi kiếm ăn trong bán kính quanh tổ, nên không cần phun vào thùng thì đàn vẫn có thể bị ảnh hưởng. Trại làm có nghề thường thỏa thuận với chủ rẫy kề bên để được báo trước, hoặc chọn chỗ đặt tổ cách xa khu phun, hoặc có vườn riêng không phun làm vùng đệm. Hỏi họ đã từng có đợt ong chết hàng loạt trước cửa tổ chưa và xử lý ra sao.

Nắng và nóng trưa chiều

Mùa khô ở Tây Nguyên ban đêm mát nhưng ban ngày nắng rất gắt. Thùng gỗ phơi nắng chiều nhiều giờ liền dễ bị nóng trong, sáp mềm, bầu mật có thể chảy. Xem thùng có mái che, có bóng cây hoặc lưới che phía tây không.

Nước

Ong cần nước để điều hòa tổ, nhất là ngày nóng. Trại tốt thường có chỗ nước sạch gần tổ: một khay nước có đá sỏi cho ong đậu, hoặc chỗ rò rỉ nhỏ từ hệ thống tưới. Nếu ong phải bay tới vũng nước đọng ven rẫy, nơi có thể dính thuốc, đó là rủi ro.

Bảng câu hỏi nên mang theo

Câu thứ tư quan trọng hơn người ta tưởng. Cà phê nở rộ nhưng ngắn. Đàn sống được quanh năm là nhờ những thứ lặt vặt: hoa của cây che bóng, cỏ dại ven lô, cây ăn trái trong vườn. Trại nào hiểu điều này sẽ giữ lại bờ cỏ, cây bụi thay vì làm sạch trơn.

Nhìn ở cửa tổ và trong tổ

• Cửa tổ có ong lính đứng canh, ong thợ ra vào đều vào buổi sáng là dấu hiệu tốt.
• Trước cửa tổ không có nhiều xác ong rải rác. Thấy xác nhiều bất thường là nên hỏi ngay chuyện thuốc.
• Mở tổ thấy bầu mật, bầu phấn ở rìa còn căng, khối nhộng ở giữa không bị khuyết nhiều.
• Thùng không nứt nẻ vì nắng, khe hở được trám kín.

Muốn tìm hiểu thêm về chu kỳ nắng mưa của vùng, mục Khí hậu & mùa vụ có nhiều bài. Còn chuyện chọn kiểu nuôi trong rẫy hay tách riêng, xem Mô hình nuôi phù hợp.

Sau khi mua: ghi chép ngay từ ngày đầu

Mang đàn về rồi, việc đầu tiên nên làm là ghi lại: ngày nhận, nguồn tổ, tình trạng lúc nhận, lịch phun của rẫy nhà mình. Đến mùa khô năm sau, những dòng ghi chép đó giúp biết đàn nào chịu được, đàn nào cần gộp. Có thể ghi sổ tay hoặc dùng app quản lý trại ong để có lịch kiểm tra định kỳ.

Nếu đang so sánh nhiều nguồn tổ giống, có thể tham khảo thêm trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh. Trại nuôi và tách đàn tại chỗ, ngoài tổ giống còn có mật ong dú, hộp quà mật và sản phẩm làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi. Thông tin các dòng hàng có trên ongquy.com. Vùng Tây Ninh cũng có mùa khô rõ rệt, nên những kinh nghiệm giữ đàn qua nắng hạn ở đó khá gần với cao nguyên.

Câu hỏi thường gặp