Ong dú Tây Nguyên mùa khô: ba chặng trên rẫy cà phê

Trên cao nguyên, mùa khô không phải một quãng đồng đều. Tháng mười hai trời mới se, cỏ còn xanh. Sang tháng một, tháng hai, nhà nhà kéo ống tưới cà phê, cả rẫy bung hoa trắng thơm nức. Tới tháng ba, tháng tư, đất đỏ nứt, bụi bay theo gió, giếng cạn dần. Đàn ong dú đặt trong rẫy sống qua ba đoạn ấy với ba nhu cầu khác hẳn nhau.

Người nuôi ở Tây Nguyên vì vậy không nên chăm một kiểu suốt mùa. Chia mùa khô ra từng chặng, mỗi chặng biết đàn cần gì, là cách dễ nhất để giữ đàn sống khoẻ tới khi mưa đầu mùa về.

Ba chặng của mùa khô trên rẫy

Chặng đầu: chốt sổ đàn trước khi trời khô hẳn

Lúc còn chút mưa cuối là thời điểm cuối cùng để nhìn lại cả trại. Đàn nào nặng tay, cửa tổ đông, đàn nào nhẹ, ra vào lèo tèo. Đàn yếu bước vào mùa khô dài là đàn dễ mất nhất, nên người nuôi nên dồn sức chăm nó ngay bây giờ: đặt ở chỗ mát nhất, gần rẫy nhất, ít bị làm phiền nhất.

Đây cũng không phải lúc tách đàn. Một đàn tách ra cần nhiều tuần có nguồn ăn ổn định mới đứng vững, mà phía trước là mấy tháng khô. Những ai còn ý định nhân đàn nên ghi lại, để dành tới mùa mưa.

Một cuốn sổ hoặc ứng dụng ghi chép từng thùng rất có ích ở đây. App quản lý trại ong cho phép ghi tình trạng, ngày kiểm từng đàn, để đến cuối mùa so lại xem đàn nào chịu khô tốt.

Chặng hoa cà phê: lộc lớn đi kèm rủi ro lớn

Hoa cà phê nở theo đợt tưới, mỗi đợt chỉ vài ngày, nhưng là nguồn mật và phấn quý của mùa khô. Đàn ong dú gần rẫy tận dụng được, cửa tổ tấp nập hẳn lên.

Điều đáng lo là trên cao nguyên, mùa hoa cũng là mùa nhiều nhà phun thuốc trừ sâu, thuốc dưỡng hoa. Ong đi kiếm ăn trên hoa vừa phun có thể không về, hoặc mang thuốc về tổ. Người nuôi nên làm mấy việc:

• Nói chuyện với các chủ rẫy quanh trại, xin được báo trước ngày phun.
• Vào buổi phun, đặt thùng ở chỗ cuối gió, có thể dời thùng tạm vào trong nhà kho thoáng vài ngày nếu rẫy sát vách.
• Không đặt thùng ngay giữa hàng cà phê nhà mình rồi tự phun trong ngày ong hoạt động mạnh.
• Theo dõi cửa tổ sau mỗi đợt phun: thấy nhiều xác ong quanh thùng là dấu hiệu đàn bị ảnh hưởng.

Chuyện thu mật ở chặng này cũng phải cân nhắc. Đàn khoẻ đã đầy bình mật thì có thể lấy phần dư, nhưng chừa lại phần lớn vì phía sau còn quãng nắng gắt nhất.

Chặng cao điểm nắng: che, cấp nước và để yên

Từ khi hoa cà phê tàn tới lúc có mưa đầu mùa là quãng khó nhất. Ngoài trời ít hoa, thùng phơi nắng chiều thì trong tổ nóng lên, ong thợ phải ở lại quạt thay vì đi kiếm ăn. Gió mùa khô thổi bụi đỏ bám đầy nắp thùng và cửa tổ.

Che nắng đúng chỗ

Nắng buổi sáng có lợi, nắng sau trưa mới là thứ cần chặn. Một mái che riêng cho dãy thùng, hoặc đặt thùng dưới tán cây che bóng trong rẫy, phía tây có vật chắn. Mái che nên cao, thông gió, đừng úp sát nắp thùng.

Có nước gần trại

Ong cần nước để làm mát tổ. Một khay nước nông có rải sỏi hoặc vài cành khô cho ong đậu, đặt cách thùng một quãng, thay nước thường xuyên. Đừng đặt khay sát cửa tổ vì kiến sẽ theo đường ẩm tới.

Chống kiến hằng tuần

Mùa khô kiến đi tìm ăn khắp nơi. Kiểm chân kê, giữ chân luôn có lớp chặn kiến, phát quang cỏ và cành cây chạm vào thùng.

Khi mưa đầu mùa về

Trận mưa đầu tiên không có nghĩa đàn đã hồi. Đất mới thấm, cây chưa kịp ra hoa, đàn vẫn đang gầy. Hãy đợi vài tuần tới khi thấy ong mang phấn về đều, cửa tổ tấp nập trở lại, rồi mới tính tách đàn hay thay thùng. Người nuôi có thể xem thêm ở mục Nguồn hoa địa phương để biết cây nào nở đầu mùa mưa quanh vùng mình.

Nuôi thêm hay mua tổ giống mới

Sau một mùa khô, nhiều người muốn bù đàn hao hoặc mở rộng trại. Cách bền nhất vẫn là tự tách từ đàn khoẻ của mình khi mùa mưa ổn định. Nếu cần thêm, nên chọn tổ ong dú giống nhân bằng tách, rõ nguồn gốc, tuyệt đối không mua tổ bắt từ rừng. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, cùng mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật cho ai muốn dùng hoặc làm quà.

Câu hỏi thường gặp