Thói quen giữ đàn ong dú khoẻ qua mùa khô Tây Nguyên

Mùa khô ở Tây Nguyên kéo dài nhiều tháng, gió thổi mạnh và khô rát, đất đỏ bốc bụi theo từng chiếc xe chạy qua. Cuối mùa còn có cảnh đốt cỏ, đốt rác rẫy. Với đàn ong dú, mấy tháng này không đáng sợ vì thiếu hoa, mà vì thiếu nước, vì gió và vì khói. Người nuôi giỏi ở đây không có phép màu, chỉ là họ có vài thói quen chặn đúng ba thứ đó.

Nước: thói quen bị quên nhiều nhất

Ong dú cần nước để pha loãng thức ăn cho ấu trùng và làm mát tổ vào trưa nắng. Mùa mưa, nước có khắp nơi. Mùa khô, suối cạn, mương khô, ong phải bay xa tìm nước, vừa mất sức vừa dễ uống phải nước đọng có thuốc trong rẫy.

Cách làm đơn giản: đặt một khay nông hoặc chậu cũ cách trại vài chục bước, bỏ sỏi, mẩu gỗ hay lá khô nổi lên để ong có chỗ đậu mà không chết đuối. Biến việc châm nước thành thói quen gắn với cữ cà phê buổi sáng. Khay nên đặt chỗ râm để nước không nóng lên giữa trưa, và rửa mỗi tuần để khỏi thành ổ lăng quăng.

Gió khô: giữ thùng đứng yên và mát

Gió mùa khô ở cao nguyên làm hai việc hại đàn: hút ẩm khỏi tổ và lắc thùng. Thùng đặt trơ trọi giữa khoảng trống, hướng cửa đón gió, thì ong ra vào rất vất vả, đàn phải tốn sức giữ nhiệt độ bên trong.

1. Đặt thùng tựa lưng vào hàng cây, bờ rào hoặc vách chòi, cửa tổ quay ra phía khuất gió.
2. Buộc thùng chắc vào giá đỡ; một thùng rung lắc cả ngày làm đàn bồn chồn, ít ra làm.
3. Thêm mái che nắng phía tây. Nắng chiều mùa khô hắt thẳng vào thân thùng là thứ nung tổ mạnh nhất.
4. Không đặt thùng sát lối xe đi; bụi đỏ bám đầy cửa tổ, ong phải dọn mãi.

Khói đốt rẫy: một câu hỏi thăm cứu được cả trại

Cuối mùa khô là lúc nhiều nhà dọn rẫy bằng lửa. Khói bay vào trại làm ong hoảng loạn, đàn yếu có thể bỏ tổ, còn lửa lan theo cỏ khô thì cháy luôn thùng. Thói quen nên có là đi hỏi trước: nhà bên cạnh định đốt hôm nào, gió hôm đó thổi về hướng nào.

• Phát quang một vòng cỏ khô quanh khu đặt thùng, rộng đủ để lửa không bò tới.
• Hôm có người đốt gần, đóng hờ cửa tổ từ sáng sớm và mở lại khi khói tan.
• Không tự đốt rác sát trại, kể cả đống nhỏ.

Đọc cửa tổ: bảng tra nhanh cho mùa khô

Đứng nhìn cửa tổ vài phút mỗi sáng nói được nhiều hơn mở thùng. Bảng dưới gom những gì người nuôi ở rẫy hay gặp.

Khi mưa trở lại

Những trận mưa đầu mùa là lúc đàn hồi sức, nhưng cũng là lúc cỏ mọc vọt lên và kiến dời tổ tìm chỗ khô. Hai thói quen đổi theo mùa: chuyển việc châm nước sang việc phát cỏ quanh chân chống, và kiểm thùng sau mỗi trận mưa gió lớn xem nắp có bị hở, nước có tạt vào không. Mấy việc theo mùa của từng vùng trong Tây Nguyên được ghi kỹ hơn ở mục Khí hậu & mùa vụ, còn các loại hoa ong hay đi trong rẫy thì xem ở Nguồn hoa địa phương.

Ghi lại để mùa sau làm tốt hơn

Mùa khô năm nào cũng tới, nhưng mỗi năm dài ngắn khác nhau. Một cuốn sổ ghi ngày đàn bắt đầu quạt cánh nhiều, ngày nhà bên đốt rẫy, ngày mưa đầu mùa, sau hai ba năm sẽ thành lịch riêng của chính rẫy mình. Ai ngại sổ giấy có thể dùng app quản lý trại ong để ghi từng tổ và đặt lịch kiểm tra.

Còn nếu muốn bắt đầu với vài tổ giống khoẻ, hoặc tìm mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú hay hộp quà mật để biếu, có thể xem các dòng hàng của trại Ong Quý. Tổ giống ở đó nhân bằng cách tách đàn, không bắt tổ rừng, và nên chuyển về rẫy vào đầu mùa mưa để đàn có thời gian bám chỗ trước mùa khô kế tiếp.

Câu hỏi thường gặp