Chuyện người nuôi ong dú lâu năm giữa rẫy Tây Nguyên

Đến mùa cà phê trổ bông, cả triền đồi Tây Nguyên trắng xóa và thơm nồng. Người mới nuôi ong dú nhìn cảnh đó thường nghĩ: hoa nhiều thế này, đàn ong hẳn sẽ đầy mật. Người đã nuôi giữa rẫy nhiều năm thì cười, vì họ biết đợt bông ấy chỉ kéo dài ít ngày, và cái quyết định đàn sống khỏe hay không lại nằm ở những tháng khô hạn trước và sau nó.

Câu chuyện của người nuôi lâu năm ở Tây Nguyên vì thế ít nói về mật, nói nhiều về cách sống chung với rẫy: tưới, phun, làm cỏ, nắng gắt và kiến rừng.

Đàn ong đi theo lịch của rẫy

Người nuôi lâu ở Tây Nguyên hiếm khi tính việc theo tháng dương lịch. Họ tính theo việc rẫy, vì mỗi việc của nhà nông đều động tới đàn ong. Bảng dưới đây là cách họ thường đối chiếu.

Mùa khô: thứ giết đàn không phải đói mà là nóng và kiến

Mùa khô ở Tây Nguyên dài và nắng gắt. Sau đợt bông cà phê, hoa nền thưa hẳn, đàn sống bằng phần dự trữ trong bầu mật. Người mới thường lo đàn đói, nhưng người nuôi lâu biết hai thứ nguy hơn: thùng phơi nắng trưa nóng hầm lên, và kiến đi tìm nước, tìm đồ ngọt, bò thẳng vào tổ.

Ba việc họ làm trước khi mùa khô vào sâu

1. Dời thùng vào chỗ có bóng râm buổi trưa nhưng vẫn đón nắng sáng, thường là dưới tán cây che bóng trong rẫy.
2. Kê chân thùng trên cọc có bát nước hoặc lớp chống kiến, và kiểm lại mỗi tuần vì nước bay hơi nhanh.
3. Không thu mật vào cuối mùa khô. Phần mật đó là của đàn, lấy đi là đàn phải gồng qua những tuần khó nhất.

Người nuôi lâu năm ở vùng này hay nói vui rằng mùa khô là mùa đi thăm, không phải mùa đi lấy. Thăm để thấy chân kê còn nước, mái còn che, cửa tổ còn ong canh.

Chuyện thuốc phun: phải nói chuyện với hàng xóm

Ít ai nghĩ một trong những kỹ năng quan trọng nhất của người nuôi ong giữa rẫy lại là nói chuyện. Rẫy liền rẫy, nhà mình không phun nhưng nhà bên phun thì ong vẫn bay qua. Người nuôi lâu thường làm quen với các chủ rẫy xung quanh, nhờ báo trước ngày phun, và đổi lại biếu họ ít mật. Thỏa thuận nhỏ ấy giữ đàn an toàn hơn mọi biện pháp kỹ thuật.

Khi biết hôm nào phun, họ đóng cửa tổ từ tối hôm trước, mở lại khi thuốc đã khô và gió đã thổi tan mùi, hoặc dời hẳn thùng sang vườn khác vài hôm nếu đợt phun kéo dài.

Những điều thay đổi sau nhiều mùa

• Bớt trông vào đợt bông lớn. Đợt bông cà phê ngắn; đàn khỏe nhờ hoa nền rải rác quanh năm, nên họ chuyển sang trồng thêm và giữ lại cây hoa bụi.
• Bớt chạy theo số tổ. Tách nhiều đàn trước mùa khô là tự làm khó, vì đàn mới chưa kịp tích trữ.
• Thêm kiên nhẫn với tổ yếu. Đàn yếu sau mùa khô thường hồi lại khi mưa về và hoa nền nở; dời chỗ, chờ một mùa rồi hãy quyết.
• Nói thật với người mua. Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, mỗi mùa mỗi vị; người nuôi lâu dặn khách giữ ngăn mát chứ không hứa hẹn công dụng gì.

Muốn biết thêm các loài cây có hoa cho ong trong vùng, xem mục Nguồn hoa địa phương; còn cách bố trí đàn theo kiểu rẫy, vườn nhà, xem Mô hình nuôi phù hợp.

Muốn nuôi thử giữa rẫy thì bắt đầu thế nào

Người nuôi lâu năm thường khuyên nhà nông muốn nuôi thêm vài đàn: chọn tổ giống được nhân bằng cách tách từ trại có đàn ổn định, đừng vào rừng bắt tổ hoang. Tổ rừng mang về dễ chết, lại làm mất đàn tự nhiên vốn đang thụ phấn cho chính rẫy cà phê của mình. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; bà con có thể xem và hỏi kinh nghiệm tại ongquy.com. Ai muốn tận mắt xem cách kê thùng, tách đàn trước khi bắt tay thì có thể tham gia tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp