Nuôi ong dú có hợp với mọi người ở Tây Nguyên?

Đứng giữa rẫy cà phê lúc hoa nở trắng, nghe tiếng ong vo ve khắp nơi, người Tây Nguyên nào cũng dễ nghĩ: chỗ này mà đặt vài tổ ong dú thì hợp quá. Đúng là hoa cà phê, hoa tiêu, cây muồng, cây ăn trái xen canh là nguồn ăn tốt. Nhưng cũng chính trên rẫy ấy có hai thứ làm đàn ong dú chết lặng lẽ: bình thuốc phun và mấy tháng mùa khô gió hanh.

Cho nên câu hỏi «có hợp với mọi người không» ở Tây Nguyên nên hỏi lại cho đúng: rẫy của mình, cách mình canh tác, có chừa chỗ cho một đàn ong sống quanh năm không.

Rẫy có hoa không có nghĩa là rẫy hợp ong

Ong dú kiếm ăn quanh tổ trong bán kính ngắn, vài trăm mét. Như vậy cả cuộc đời đàn ong gói trong rẫy nhà mình và rẫy hàng xóm. Khi hoa cà phê nở, đàn ra hoạt động mạnh nhất, mà đó cũng thường là lúc nhiều nhà xử lý sâu bệnh. Ong đi kiếm ăn dính thuốc, chết ngoài đồng, đàn suy dần mà ở cửa tổ không thấy gì rõ ràng.

Người nuôi trên rẫy thì phải tự hỏi: mình có quyết được lịch phun không? Vườn bên cạnh phun gì, lúc nào? Nếu câu trả lời là «không biết», thì đó là điều phải tìm hiểu trước khi nghĩ tới chuyện mua tổ.

Bốn kiểu người trên Tây Nguyên và mức độ hợp

Điều bất ngờ với nhiều người: vườn nhà ở buôn, ở thị trấn thường hợp hơn rẫy lớn. Lý do đơn giản là có người ở nhà, ít thuốc, cây trồng đa dạng nên hoa nối nhau.

Mùa khô: tháng thử thách thật sự

Mùa mưa ở Tây Nguyên ẩm, cây cỏ xanh, đàn ong ít khi thiếu ăn. Mùa khô thì khác: gió mạnh, đất khô nẻ, cỏ dại cháy, sau đợt hoa cà phê là quãng hoa thưa. Đàn ong dú không bay xa để tìm nguồn mới nên phải sống dựa vào cái có quanh tổ.

Những việc chủ rẫy làm được để đàn qua mùa khô:

• Đặt tổ dưới tán cây che bóng, quay cửa tránh hướng gió mạnh, không đặt ngoài trảng nắng.
• Giữ lại một dải cây không phun: hàng muồng, bờ rào cây bụi, vài gốc cây ăn trái.
• Đừng phát quang sạch cỏ dại có hoa quanh chỗ đặt tổ.
• Không chia, không thu mật trong quãng đàn đang yếu.

Muốn biết theo từng tháng cây gì ra hoa trong vùng, có thể xem thêm chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Thử nghiệm một mùa trước khi đầu tư

Chủ rẫy quen làm ăn lớn thường muốn mua nhiều tổ một lúc. Với ong dú, đi chậm có lợi hơn. Cách làm hợp lý:

1. Chọn một chỗ trong vườn nhà hoặc góc rẫy gần nhà, có bóng mát, ít phun thuốc nhất.
2. Nói chuyện với hàng xóm có rẫy giáp ranh về lịch phun; nếu được, đề nghị báo trước để mình che cửa tổ.
3. Bắt đầu bằng một, hai tổ giống khỏe, được nhân bằng tách đàn, không mua đàn bắt từ rừng.
4. Ghi lại mỗi tuần: đàn ra vào đông hay thưa, có kiến không, có ong chết trước cửa không.
5. Qua trọn một mùa khô, đàn vẫn đông thì mới tính tăng số tổ.

Việc ghi chép nghe thì nhỏ nhưng là thứ giúp mình nhận ra quy luật của chính rẫy nhà. Ai ngại sổ sách có thể dùng app quản lý trại ong trên điện thoại để ghi lịch kiểm tra từng tổ.

Nuôi để làm gì cũng phải nghĩ trước

Ong dú không phải cây công nghiệp. Sản lượng mật ít, nhịp đàn chậm, không ép được. Người hợp nghề là người coi đàn ong như một phần của khu vườn: giúp thụ phấn, cho chút mật chua thanh dùng trong nhà, và cho mình một thói quen quan sát rẫy kỹ hơn. Ai chỉ tính bài toán bán mật nhanh thì dễ thất vọng. Các bài trong mục Kinh nghiệm người nuôi ghi lại nhiều chuyện như vậy.

Nếu đã sẵn sàng, nên tìm tổ giống ở nơi bán đàn đã ổn định, có hướng dẫn chuyển tổ đường xa. Trại Ong Quý ở Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, đồ dùng từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật. Với người Tây Nguyên chưa muốn nuôi mà chỉ muốn biết vị mật ong dú khác mật thường ra sao, một hũ mật nhỏ để ngăn mát là cách bắt đầu nhẹ nhàng.

Câu hỏi thường gặp