Nuôi ong dú Tây Nguyên: năm đầu đi theo mùa khô, mùa hoa

Ở Tây Nguyên, cái làm khó ong dú không phải cái lạnh mà là mùa khô. Mấy tháng liền không mưa, gió thổi khô rát, cỏ dưới gốc cà phê cháy vàng, nguồn nước quanh vườn cạn dần. Rồi đến đợt tưới đầu mùa, cả đồi cà phê trổ hoa trắng một lượt, thơm nức mấy ngày, và đàn ong như sống lại. Người mới nuôi mà hiểu được nhịp khô nở đó thì đỡ phải đoán mò rất nhiều.

Thay vì liệt kê lời khuyên, bài này đi theo từng chặng của năm đầu tiên, mỗi chặng có việc cần làm và việc nên tránh.

Chặng một: trước khi nhận tổ

Việc đầu tiên là tìm chỗ đặt. Ở cao nguyên nắng gắt, gió mạnh, chỗ tốt là nơi có bóng cây che nắng buổi chiều và có vật chắn hướng gió mùa khô. Hiên nhà, gốc cây bơ, cây sầu riêng đã lớn tán, hay một góc vườn sát hàng cây chắn gió đều được. Thùng kê trên giá cao ngang hông, chân giá chống kiến, có mái che mưa.

Việc thứ hai là nhìn lại vườn quanh nhà theo con mắt của con ong. Cà phê cho một đợt hoa lớn, nhưng chỉ trong ít ngày. Phần còn lại của năm, đàn sống nhờ những thứ lặt vặt: hoa bơ, hoa sầu riêng, hoa tiêu, cây ăn trái lẻ tẻ, cỏ dại ven bờ, hàng rào muồng, dã quỳ cuối năm. Vườn càng thuần một loại cây thì đàn càng đói vào lúc giáp hạt. Mục Nguồn hoa địa phương có danh sách cây để đối chiếu.

Chặng hai: mùa mưa, những tháng đầu

Đây là lúc đẹp nhất để nhận tổ. Trời ẩm, cây cỏ ra hoa nhiều, đàn có thời gian làm quen chỗ mới và tích kho.

1. Đặt thùng vào chiều tối, khi ong đã về hết, sáng hôm sau mới mở cửa tổ.
2. Ba bốn ngày đầu chỉ đứng xa nhìn cửa tổ. Ong bay quanh thùng thành vòng là đang ghi nhớ chỗ ở mới.
3. Khoảng hai tuần sau mới nhẹ nhàng mở nắp xem một lần, nhìn xem có thêm bầu mật mới không.
4. Kiểm chân giá sau mỗi trận mưa lớn: nước làm trôi dầu, kiến lợi dụng leo lên.

Mưa dầm cũng có mặt trái. Thùng gỗ ướt lâu dễ mốc, nắp đậy không kín thì nước rỉ vào. Mái che cần nhô ra khỏi thùng đủ để mưa tạt không tới.

Chặng ba: chuyển sang mùa khô

Khi mưa thưa dần và gió bắt đầu thổi, đàn sẽ ít ra vào hơn. Đó là bình thường. Việc của người nuôi lúc này:

• Che nắng chiều. Thùng phơi nắng trực tiếp suốt buổi chiều có thể nóng tới mức sáp mềm ra. Thêm tấm che hoặc dời thùng vào bóng mát.
• Có nước gần tổ. Một khay nước nông thả vài viên sỏi hoặc cành cây để ong đậu uống, thay nước thường xuyên. Bồn tưới, hồ chứa xa quá thì ong phải bay đi xa.
• Không thu mật. Kho mật lúc này là thứ giúp đàn qua những tháng khô hạn.
• Bịt khe hở. Đàn yếu đi vào mùa khô dễ bị ong lạ, kiến vào cướp mật.

Chặng bốn: đợt hoa cà phê

Khi vườn bắt đầu tưới đợt đầu, hoa cà phê nở trắng. Ong ra vào tấp nập. Đây là lúc người mới hay phạm hai lỗi: nghĩ rằng sắp có nhiều mật nên chuẩn bị thu, hoặc vội tách đàn vì thấy đông. Năm đầu, cứ để đàn hưởng trọn đợt hoa này mà dày lên. Tách đàn khi chưa hiểu đàn mình là cách nhanh nhất để có hai tổ yếu thay vì một tổ mạnh.

Điều cần làm thật sự trong đợt này là nói chuyện với chủ vườn kế bên. Vườn cà phê thường được phun thuốc trừ sâu, thuốc nấm quanh mùa hoa. Nhờ họ phun vào chiều muộn, khi ong đã về tổ, là giảm được rất nhiều rủi ro. Ong dú không đốt, nên hàng xóm thường dễ chịu khi biết mình nuôi.

Nhịp mưa nắng từng tháng của vùng được viết kỹ hơn trong mục Khí hậu & mùa vụ.

Ghi chép: thứ giúp năm sau dễ hơn năm nay

Tây Nguyên rộng, nhịp hoa mỗi huyện mỗi khác, nên kinh nghiệm của người ở đầu tỉnh không chắc áp dụng được cho vườn mình. Cách duy nhất để biết nhịp riêng là ghi lại: ngày nhận tổ, ngày vườn tưới đợt đầu, tuần nào hoa nở, tuần nào ong ít ra, lần nào có kiến. Chỉ cần một dòng mỗi tổ mỗi tháng. Sang năm thứ hai, nhìn lại sổ là biết khi nào nên tách, khi nào nên thu.

Bắt đầu với tổ giống và công cụ đúng

Muốn năm đầu nhẹ nhàng, nên bắt đầu với hai ba tổ đã ổn định từ trại nuôi có nghề thay vì đi tìm tổ ngoài rừng: ong dú nhân đàn bằng tách, không cần và không nên bắt tổ hoang. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú, hộp quà mật và các món từ sáp ong dú như son dưỡng môi; thông tin chung ở ongquy.com. Còn chuyện ghi chép từng tổ theo mùa, nếu ngại sổ giấy thì có thể dùng app quản lý đàn ở app.ongdu.com, có sẵn lịch kiểm tra để khỏi quên những lần thăm thùng.

Câu hỏi thường gặp