Nuôi ong dú trên rẫy Tây Nguyên: học từ người đi trước

Rẫy cà phê, tiêu ở Tây Nguyên nhìn qua là chỗ lý tưởng để đặt vài thùng ong dú: cây nhiều, đất rộng, hoa cà phê trắng cả đồi mỗi mùa. Nhưng những người đã nuôi vài năm đều kể giống nhau: đàn mất không phải vì thiếu hoa, mà vì lịch làm rẫy và lịch của đàn ong chạy lệch nhau.

Thay vì liệt kê lỗi theo kiểu sách vở, bài này đi theo vòng một năm trên rẫy, chỉ ra đúng chỗ người ta hay trượt ở từng giai đoạn.

Bảng tóm lịch: rẫy làm gì, đàn cần gì

Thời điểm cụ thể mỗi năm xê dịch theo mưa, nên nhìn trời và nhìn rẫy nhà mình là chính. Phần lịch mùa từng nơi có ở mục Khí hậu & mùa vụ.

Mùa tưới: nước dành cho cà phê, không dành cho thùng ong

Đầu mùa khô, nhà nhà kéo ống tưới để cà phê nở hoa đồng loạt. Ở những rẫy dùng béc phun mưa hay vòi xịt gốc, thùng ong đặt gần hàng cây sẽ bị xối nước nhiều giờ liền. Nước tạt vào cửa tổ, thấm qua khe ghép, đàn đang chuẩn bị đón hoa lại phải lo chống ướt.

Cách tránh khá đơn giản: đặt thùng ở bờ lô, đầu hàng, hoặc sát nhà chòi, nơi vòi không với tới. Nếu phải đặt trong rẫy, quay cửa tổ ra khỏi hướng vòi và có mái che rộng vành.

Mùa hoa: được mùa thì đừng vét

Hoa cà phê nở rộ trong ít ngày, cùng lúc cả vùng. Đàn khỏe tích được mật trong quãng ngắn đó. Cái sai quen thuộc là thấy bọng đầy thì lấy gần hết, quên rằng sau hoa cà phê là những tuần khô dài, nguồn hoa thưa dần cho tới khi có mưa.

• Chỉ lấy bọng mật đã đầy, chừa lại phần lớn bọng quanh khu ấu trùng.
• Đừng đụng tới bọng phấn: đó là thức ăn nuôi con của đàn.
• Mật ong dú nhiều nước, vị chua thanh; thu xong cho vào lọ sạch, để ngăn mát.

Mùa phun thuốc: thùng giữa rẫy là thùng trong vùng nguy hiểm

Cà phê và tiêu đều có những đợt phun thuốc trừ sâu bệnh. Ong dú bay quanh vài trăm mét, nên thùng đặt giữa lô gần như chắc chắn dính khi cả lô được phun. Dấu hiệu thường thấy: sáng ra có ong chết rải trước cửa tổ, ong bò lết, đàn vắng hẳn.

1. Thỏa thuận với người làm rẫy, kể cả rẫy hàng xóm, báo trước ngày phun.
2. Hôm phun, đóng cửa tổ từ sáng sớm trước khi ong ra, mở lại chiều tối hôm sau.
3. Ưu tiên đặt thùng ở khoảng đất ít phun: vườn nhà, bờ rào, góc có cây rừng còn sót.
4. Nếu rẫy nhà mình là rẫy phun nhiều, cân nhắc nuôi ở chỗ khác thay vì cố đặt trong rẫy.

Cuối mùa khô: khát nước và khói

Những tháng nắng gió cuối mùa khô, đàn ong cần nước để làm mát tổ. Ao hồ cạn, máng nước của gia súc thì ong rơi vào chết đuối. Đặt một khay nước nông có thả que, đá hoặc mùn cưa nổi để ong đậu uống, thay nước thường xuyên.

Đây cũng là lúc nhiều nơi dọn cỏ, đốt rác rẫy. Khói và lửa gần thùng có thể khiến đàn bỏ tổ. Phát quang một vòng quanh chỗ đặt thùng trước mùa đốt, và nhắc người làm rẫy đốt ở xa.

Mùa mưa: đất đỏ không đứng yên

Đất đỏ bazan khô thì cứng, nhưng ngấm nước mưa nhiều ngày lại mềm và trơn. Chân kê cắm thẳng xuống đất bị lún lệch, thùng nghiêng rồi đổ khi có gió. Kê thùng trên giá chắc có đế rộng, buộc cố định thùng vào giá, và lay thử trước khi mưa dầm bắt đầu.

Mưa cũng đẩy kiến lên cao. Ngoài việc chống kiến ở chân giá, cần phát cỏ và dây leo quanh chân, không để cành cà phê, cành tiêu nào chạm thùng. Các cách bố trí thùng hợp với rẫy có ở mục Mô hình nuôi phù hợp.

Bắt đầu bằng đàn tốt và người chỉ việc

Lỗi trên rẫy phần lớn đến từ chỗ chưa từng thấy một trại nuôi bài bản trông ra sao. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng có tổ giống tách từ đàn trại, mật ong dú, đồ làm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; người ở Tây Nguyên có thể nhờ trại tư vấn chọn thời điểm chở đàn lên. Khi đã có vài thùng, ghi chép lịch phun, lịch thu, sức đàn bằng app quản lý trại ong giúp nhìn ra được quy luật của rẫy nhà mình sau một hai năm.

Câu hỏi thường gặp