Trong nghề này, học phí trả bằng đàn ong. Mất một đàn là mất cả năm gây dựng.
May là phần lớn nguyên nhân lặp lại, nên học từ chuyện của người khác rẻ hơn nhiều.
- Kiến là nguyên nhân mất đàn hàng đầu ở Tây Nguyên
- Đổ thùng do gió mưa đứng thứ hai
- Thu mật quá tay làm đàn không qua nổi mùa khó
- Phần lớn nguyên nhân đều phòng được nếu biết trước
Những nguyên nhân mất đàn hay gặp
Xếp theo tần suất ở Tây Nguyên.
| Nguyên nhân | Vì sao xảy ra | Phòng bằng cách |
|---|---|---|
| Kiến vào tổ | đêm lạnh làm đàn ra muộn về sớm, cộng với kiến rừng nhiều ở khu ven rẫy | Kiểm chân thùng hằng tuần, cắt cành chạm |
| Đổ thùng do gió mưa | Đất mềm, chân kê lún | Chân đế rộng, có móng, cố định thùng |
| Thu mật quá tay | Không chừa dự trữ | Thu theo lịch mùa, chừa phần cầm cự |
| Tách đàn sai mùa | Tách sát tháng 2 đến tháng 4 | Chỉ tách trong tháng 5 đến tháng 11 |
| Dính thuốc | rẫy cà phê và tiêu phun thuốc nhiều đợt, trùng cả mùa hoa lẫn mùa ong hoạt động mạnh | Tách khu nuôi, hỏi lịch phun |
| Ẩm mốc trong thùng | Kê thấp, gầm bí | Kê khoảng tám tấc, ưu tiên chắn gió và che nắng buổi chiều, giữ thoáng |
Chuyện mất đàn vì kiến
Đây là chuyện phổ biến nhất và cũng dễ phòng nhất.
Kịch bản quen thuộc: chân thùng có ngâm nước hoặc bôi mỡ đầy đủ, nhưng có một cành lá chạm nắp thùng, hoặc dây leo bò từ hàng rào sang.
Kiến bò theo đó xuống thẳng, khỏi qua chân. Một đêm là đủ để dọn sạch một đàn yếu.
Bài học: chân chống kiến chỉ có tác dụng khi không còn cầu nối nào khác. Phải giữ khoảng trống nửa mét quanh mỗi thùng và kiểm lại đều.
Chuyện đổ thùng
Kịch bản: chân kê cắm thẳng xuống đất, mùa khô rất vững nên yên tâm. Mưa liên tục mấy ngày làm đất mềm, chân lún không đều, gặp gió giật là đổ.
Thùng đổ thì bọng mật vỡ, mật chảy ngập ấu trùng. Sáng ra dựng lại thì đã muộn.
Bài học: chân phải có đế rộng hoặc móng, thùng cố định với giá. Và phải lay thử từng thùng trước tháng 5 đến tháng 11.
Ở Tây Nguyên thì mùa khô kéo dài bốn năm tháng với gió mạnh, dài hơn hẳn vùng đồng bằng, nên chuyện này càng đáng lưu ý.
Chuyện thu mật quá tay
Kịch bản: cuối mùa mưa thấy bọng đầy nên lấy hết. Vài tuần sau đàn vẫn bình thường nên yên tâm.
Tới tháng 2 đến tháng 4, đàn không còn gì cầm cự. Ong ra vào thưa dần, chúa giảm đẻ, rồi suy hẳn.
Người mới thường không nối được hai chuyện này với nhau vì cách nhau vài tháng.
Bài học: thu mật nhìn lịch mùa chứ không nhìn bọng đầy. Luôn chừa lại phần đáng kể.
Cách học rẻ nhất
Hỏi người nuôi lâu năm trong Tây Nguyên: lần mất đàn gần nhất vì lý do gì.
Câu trả lời thường rất cụ thể và sát thực tế, hơn hẳn mọi bài viết chung.
Tham gia nhóm người nuôi trong vùng. Khi ai đó gặp sự cố và kể lại, cả nhóm cùng học.
Và ghi lại sự cố của chính mình. Sự cố đầu tiên là học phí, sự cố thứ hai cùng nguyên nhân mới là lỗi.
Những chỗ người nuôi hay vấp
- Nghĩ mình cẩn thận nên không cần phòng
- Chỉ lo chân chống kiến mà quên cành lá chạm thùng
- Lặp lại đúng sai lầm của năm trước vì không ghi lại
Câu hỏi thường gặp
Nguyên nhân mất đàn phổ biến nhất là gì?
Kiến, nhất là với đàn yếu và đàn mới tách. Ở Tây Nguyên thì đêm lạnh làm đàn ra muộn về sớm, cộng với kiến rừng nhiều ở khu ven rẫy nên càng phải kỹ.
Mất đàn rồi có cứu được không?
Nếu còn quân thì ghép về đàn khác. Mất gần hết thì nên chấp nhận và rút kinh nghiệm.
Làm sao biết vì sao đàn hỏng?
Cần có sổ ghi chép. Không ghi thì rất khó lần lại vì nguyên nhân thường xảy ra trước đó vài tháng.
Có nên chia sẻ chuyện mất đàn không?
Rất nên. Trong nhóm thì một người kể là cả nhóm cùng học.
Bao nhiêu phần trăm đàn mất mỗi năm là bình thường?
Vài phần trăm với người có kinh nghiệm. Người mới thường cao hơn trong năm đầu.