Nuôi ong dú kết hợp vườn cây Tây Nguyên qua mùa khô

Ở Tây Nguyên, chuyện nuôi ong dú trong rẫy không xoay quanh câu có hoa hay không. Hoa cà phê nở trắng cả đồi thì ai cũng thấy. Cái khó nằm ở phần còn lại của năm: mùa khô dài, gió khô, đất đỏ nứt chân chim, cỏ dưới gốc cháy vàng, và những đợt phun thuốc rải từ đầu đến cuối vụ. Đàn ong dú sống hay suy là nhờ người nuôi lo được những quãng đó.

Bài này không chia theo lý thuyết mà chia theo lịch rẫy, đúng nhịp mà người trồng cà phê, tiêu, sầu riêng vẫn sống: tưới, ra hoa, nuôi trái, mưa, thu hái. Mỗi giai đoạn có một việc cho ong.

Lịch rẫy và việc cho ong theo từng giai đoạn

Thời điểm cụ thể mỗi nơi lệch nhau theo độ cao và lịch tưới của từng nhà, nên nhìn rẫy của mình mà làm, không cần bám tháng.

Mùa khô: nước quan trọng không kém hoa

Người mới hay lo đàn đói hoa, nhưng giữa mùa khô Tây Nguyên, cái thiếu đầu tiên thường là nước. Ong dú cần nước để làm mát tổ và pha loãng thức ăn. Khi mương cạn, vũng nước quanh rẫy khô hết, ong phải bay xa, đàn yếu đi trông thấy.

Làm chỗ uống cho ong

• Đặt một khay hoặc chậu cạn gần tổ, bỏ vào ít sỏi, cành khô hoặc mút để ong đậu mà không chết đuối.
• Châm nước hằng ngày, để chỗ râm cho nước khỏi nóng.
• Rẫy có hệ thống tưới nhỏ giọt thì để một đầu nhỏ giọt rỉ xuống chỗ có đá, ong sẽ tự tìm tới.
• Không đặt chỗ uống sát cửa tổ, cách vài mét là đủ.

Cùng lúc đó, che nắng trưa cho thùng. Đất đỏ và mái tôn hắt nhiệt mạnh, thùng phơi nắng giữa trưa mùa khô có thể nóng tới mức sáp chảy, đàn bỏ tổ.

Cây che bóng là chỗ đặt tổ đáng giá nhất trong rẫy

Rẫy cà phê ở Tây Nguyên hay trồng xen cây che bóng và chắn gió: muồng, keo dậu, bơ, sầu riêng, mít, hoặc hàng cây trụ tiêu. Đây là chỗ hợp để đặt tổ ong dú vì ba lẽ: tán che giảm nhiệt, thân cây chắn gió khô, và chính những cây này cũng ra hoa vào lúc cà phê không có.

Cách đặt hay dùng là treo hoặc kê tổ ở mép hàng cây che bóng, hướng cửa về phía có nắng sáng, lưng tổ quay về phía gió chính. Đừng đặt giữa lô cà phê thuần không có cây cao, vì mùa khô ở đó vừa trống vừa nóng. Xem thêm cách đọc mùa hoa của từng loại cây ở chuyên mục Nguồn hoa địa phương.

Phun thuốc trên rẫy: việc cụ thể, không chỉ lời khuyên chung

Rẫy Tây Nguyên phun nhiều: thuốc trừ rệp, ve sầu, sâu đục thân trên cà phê, thuốc cho tiêu, và đặc biệt nhiều đợt quanh mùa hoa, trái non sầu riêng. Ong dú quanh quẩn gần tổ nên gần như chắc chắn bay vào vùng phun. Những việc làm được:

1. Không phun lúc cà phê đang nở rộ; nếu bắt buộc thì phun chiều muộn khi ong đã về.
2. Phun đúng cây, đúng ổ bệnh, không phun tràn cả lô.
3. Đêm trước hôm phun, che cửa tổ bằng lưới thưa, mở lại sau khi thuốc đã khô và tan bớt.
4. Thoả thuận với rẫy kế bên báo trước, nhất là chủ vườn sầu riêng.
5. Đàn đặt sát rẫy hay phun dày thì dời về phía bìa rẫy giáp đất tạp, suối, đồi cây.

Lấy mật, tách đàn đúng lúc

Sau đợt hoa cà phê, kho mật trong tổ đầy lên, nhưng ngay sau đó là quãng khô dài nhất. Vì vậy chỉ nên lấy phần dư, chừa lại cho đàn ăn qua mùa khô. Mật ong dú chua thanh, nhiều nước, lấy về nên giữ ngăn mát. Việc nhân đàn thì làm bằng cách tách đàn khoẻ vào đầu mùa mưa, khi hoa dại và cỏ mọc lại; không vào rừng bắt tổ hoang.

Người làm rẫy bận nhiều việc, dễ quên đàn nào tách khi nào, đàn nào lấy mật đợt nào. Một cuốn sổ hoặc ứng dụng ghi chép như app quản lý trại ong giúp nhìn lại cả năm mà không phải nhớ.

Cần giống, cần mật để so vị

Người mới bắt đầu nên có hai ba đàn khoẻ để tập trước khi nhân rộng. Trại ong dú Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ giống, mật ong dú để nếm thử và đối chiếu với mật rẫy nhà mình, cùng các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi, hộp quà mật. Chuyện mô hình phù hợp khác trong vùng có ở mục Mô hình nuôi phù hợp.

Câu hỏi thường gặp