Bố trí khu nuôi ong dú Tây Nguyên trong rẫy cà phê, tiêu

Nhà ở thị trấn, rẫy cách năm bảy cây số, mỗi tuần lên vài bận: đó là cảnh của rất nhiều gia đình trồng cà phê, tiêu ở Tây Nguyên. Khi muốn thêm vài tổ ong dú, câu hỏi đầu tiên không phải đặt hướng nào mà là đặt ở đâu để mình còn nhìn thấy nó. Tổ đặt giữa rẫy, xa chòi, thì cứ mỗi lần bận thu hái hay tưới là quên, và một đàn bị kiến vào hay bị đổ thùng có khi cả tuần sau mới biết.

Bài này chia việc bố trí theo ba vòng: chòi rẫy, bìa rẫy và lòng rẫy. Mỗi vòng có cái lợi cái hại riêng, ghép với nhịp làm rẫy theo mùa.

Ba vòng của một cái rẫy

Vòng một: quanh chòi rẫy

Chỗ này mình đi qua mỗi lần lên rẫy, ngồi nghỉ, cất đồ. Đặt tổ ở đây thì liếc qua là thấy ong ra vào đều hay không. Cái dở là chòi thường cũng là chỗ để can thuốc, bình xịt, bao phân; mùi thuốc và bụi phân bón không tốt cho đàn. Nếu dùng vòng này, dời khu chứa thuốc ra xa hoặc đặt tổ ở phía bên kia chòi, cửa tổ quay ra ngoài.

Vòng hai: bìa rẫy, giáp hàng cây chắn gió

Nhiều rẫy có hàng muồng, keo, bơ hay mít trồng bìa để chắn gió. Đặt tổ nép phía trong hàng cây là được chắn gió mùa khô, có bóng mát chiều, và đường bay của ong mở ra phía rẫy. Đây thường là lựa chọn cân bằng nhất, miễn là bìa đó không giáp rẫy nhà khác phun thuốc dày.

Vòng ba: lòng rẫy

Giữa các hàng cà phê thì gần hoa nhất, nhưng cũng là nơi mình ít ghé nhất ngoài mùa vụ, và là nơi máy cắt cỏ, vòi tưới, xe rùa đi qua. Chỉ nên đặt ở đây khi rẫy nhỏ, đi bộ một vòng là hết.

Đặt lịch rẫy cạnh lịch ong

Rẫy có những tuần rất ồn ào. Trước khi chốt chỗ, nhìn lại một năm làm rẫy của chính nhà mình:

Mùa khô dài và gió: dựng gì quanh khu nuôi

Tây Nguyên có mùa khô nhiều tháng liền, nắng gắt, gió thổi mạnh trên đất trống. Thùng ong dú phơi giữa gió sẽ bị khô nóng, ong phải tốn sức quạt mát, đàn thu ít. Vài cách làm phù hợp với rẫy:

• Lợi dụng hàng cây có sẵn làm vách chắn phía gió. Nếu chưa có, dựng tạm một tấm phên tre hoặc lưới che phía đó.
• Che nắng chiều bằng mái lá hoặc mái tôn có lót cách nhiệt; mái tôn trơn dưới nắng cao nguyên rất nóng.
• Giữ thảm cỏ thấp quanh khu nuôi thay vì đất trơ, để nền đỡ hắt nóng và bụi.
• Đặt sẵn một chậu nước có đá nhỏ hoặc cành khô nổi gần khu nuôi để ong có chỗ đậu uống mà không chết đuối.

Chống trộm và chống phá

Rẫy vắng người nhiều ngày. Tổ ong dú nhỏ, dễ ôm đi. Khu nuôi nằm khuất ngoài đường cái, trong tầm nhìn của chòi hoặc nhà hàng xóm quen, là đã đỡ phần lớn. Chân kê bắt chặt xuống trụ chôn sâu cũng giúp thùng không bị gió quật đổ và khó nhấc lên vội.

Ghi lại để khỏi quên giữa mùa vụ

Mỗi lần lên rẫy chỉ cần ghi vài dòng: tổ nào ra vào mạnh, tổ nào yếu, có thấy kiến hay không. Mùa thu hoạch cuốn người ta đi, ghi chép giúp nhìn ra tổ nào đang đi xuống trước khi quá muộn. Ứng dụng quản lý trại ong có sẵn chỗ ghi theo từng tổ và đặt lịch nhắc đi kiểm tra, hợp với người mỗi tuần mới lên rẫy vài bận. Thêm kinh nghiệm của bà con trong vùng ở mục Kinh nghiệm người nuôi.

Nguồn tổ giống và sản phẩm

Đừng vào rừng khộp hay rừng già bắt tổ hoang; vừa phá đàn tự nhiên, vừa dễ mang về đàn yếu. Tổ giống từ trại nuôi đã quen sống trong thùng, chuyển lên rẫy dễ trụ hơn. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, mật ong dú, hộp quà mật và các sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi; có thể hỏi trại về cách chở tổ đường xa lên cao nguyên.

Câu hỏi thường gặp