Tăng đàn ong dú ở Tây Nguyên: 5 câu hỏi trước khi tách

Trên rẫy cà phê Tây Nguyên, có một tuần mà ai nuôi ong dú cũng thấy mình giàu: sau đợt tưới đầu mùa khô, cả rẫy trắng hoa, thơm lừng, ong ra vào không ngớt. Chính tuần đó làm nhiều người tính sai. Họ nhìn đàn lúc rẫy đang rộ hoa rồi quyết nhân gấp đôi, gấp ba. Hoa tàn, mùa khô còn kéo dài nhiều tháng, nắng gió hút cạn mọi thứ, và số tổ vừa tăng bắt đầu đói.

Thay vì một công thức, bài này đưa ra năm câu nên tự hỏi trước mỗi lần thêm tổ. Trả lời thật cả năm câu thì gần như không bao giờ mở rộng quá tay.

Câu 1: Tháng khó nhất, vườn mình còn gì nở?

Hoa cà phê nở dày nhưng ngắn ngày. Hoa tiêu nhỏ, kín đáo, không phải lúc nào ong dú cũng tận dụng tốt. Sau đợt rộ là quãng dài rẫy chỉ còn lá. Ong dú kiếm ăn quanh tổ trong bán kính vài trăm mét, nên thứ nuôi đàn qua mùa khô là những gì nở lai rai quanh nhà: hàng muồng, cây ăn trái, bờ rào hoa, cỏ dại ven mương còn ẩm.

Cách làm đơn giản: lấy một tờ giấy, ghi mười hai tháng, rồi ghi những cây trong vòng vài trăm mét quanh tổ đang nở ở từng tháng. Tháng nào trống trơn, tháng đó là trần thật của vườn. Số tổ nên tính theo tháng ấy, không tính theo tháng cà phê trổ bông.

Câu 2: Ong có nước uống suốt mùa khô không?

Mùa khô Tây Nguyên dài, gió mạnh, đất bazan khô nứt. Ong thợ cần nước để làm mát tổ và pha thức ăn cho ấu trùng. Có tổ suy không phải vì thiếu hoa mà vì nguồn nước gần nhất đã cạn.

• Đặt một khay nước nông có sỏi hoặc lá nổi cho ong đậu, gần tổ nhưng không sát cửa.
• Thay nước thường xuyên, giữ sạch, tránh nước đọng có thuốc trôi từ rẫy.
• Nếu nhà dùng tưới nhỏ giọt, một đầu nhỏ giọt rỉ xuống chỗ có đá cũng thành điểm uống tốt.

Thêm tổ là thêm nhu cầu nước. Nếu mùa khô năm trước đã thấy ong bu đông ở chum vại, bể nước nhà hàng xóm, thì vườn chưa nên thêm tổ.

Câu 3: Rẫy quanh nhà phun thuốc lúc nào?

Đây là câu nhiều người quên. Cà phê, tiêu, sầu riêng đều có những đợt phun thuốc trừ sâu bệnh. Ong dú bay ra rẫy đúng lúc phun thì có thể mất cả lớp ong thợ. Một tổ bị mất ong thợ giữa mùa khô rất khó gượng lại, và nếu vừa tách thì càng nguy.

Trước khi thêm tổ, nói chuyện với các nhà xung quanh: họ hay phun vào tháng nào, buổi nào. Đặt tổ mới ở phía xa khu phun, ngược hướng gió. Năm nào hàng xóm đổi sang phun nặng hơn thì năm đó nên giữ nguyên số tổ.

Câu 4: Tăng bằng tách hay bằng mua?

Với người đã có vài đàn khoẻ, tách là cách bền nhất: đàn con mang sẵn thói quen với khí hậu và hoa trong vườn. Chỉ nên tách đàn đông ong, nhiều bánh tổ non, hũ mật hũ phấn đầy. Đàn trung bình thì để yên.

Câu 5: Mình có đủ thời gian cho số tổ đó không?

Mùa thu hoạch cà phê cuối năm là lúc nhà nào ở Tây Nguyên cũng bận tối mặt. Nếu đúng lúc đó tổ cần kiểm tra kiến, cần che mưa cuối mùa, cần xem cửa tổ, thì tổ thường bị bỏ qua. Số tổ hợp lý là số mình vẫn kiểm được trong tuần bận nhất năm, không phải trong tuần rảnh nhất.

Ghi chép giúp nhiều hơn tưởng: ghi ngày kiểm, độ nặng ước lượng, tình trạng cửa tổ. Sau một năm nhìn lại sẽ thấy tổ nào hay suy vào tháng nào. Có thể dùng ứng dụng ghi chép đàn tại app.ongdu.com để đặt lịch kiểm tra, khỏi phải nhớ.

Khi đã trả lời xong năm câu

Nếu cả năm câu đều ổn, có thể thêm tổ, nhưng thêm vừa phải, rồi chờ qua trọn mùa khô sau mới quyết tiếp. Nếu một câu không ổn, việc nên làm trước là sửa câu đó: trồng thêm cây hoa nở trái mùa cà phê, làm điểm nước, dời tổ khỏi khu phun. Xem thêm các gợi ý cây hoa hợp đất đỏ trong mục Nguồn hoa địa phương.

Nếu cần tổ giống để bắt đầu hoặc muốn có thêm đàn đối chứng, trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh có tổ ong dú giống, cùng mật ong dú, son dưỡng môi từ sáp ong dú và hộp quà mật; xem chung ở ongquy.com. Hỏi trại thời điểm giao hợp với mùa ở vườn mình trước khi nhận.

Câu hỏi thường gặp